در قرآن كريم مطلبي در رابطه با حرام بودن مصرف مواد مخدر بيان نگرديده است . این که چرا در قرآن حرام بودن تریاک مطرح نشده ، اين است كه در آن زمان هرویین و تریاک و حشیش و غیره نبود و اگر چیزی به نام تریاق وجود داشت، به عنوان پادزهر دارویی بود. اگر به این شکل امروزی وجود داشت ، قطعاً اسلام آن را حرام می‌‌ کرد . طبیعی است از انسان عاقل انتظار نمی رود که علیه سلامتی اش اقدام کند و به بدنش آسیب وارد کند چه آسیب به شکلی باشد که بدن مجروح شود و یا به شکلی باشد که منجر به مرگ شود. در قانون اسلامی نیز مسلمانان از آسیب رساندن به خود و دیگران منع شده اند و می دانیم مصداق کامل و بارز آسیب رساندن انسان به خودش، اقدام به خودکشی است و آن بالاترین آسیب ها می باشد.

ليكن مواردي كه در قرآن با توجه به مطالب قيد شده اشاره گرديده است كه براي نمونه مي توان به آيه هاي ذيل اشاره نمود .

الف ) لا تُلْقُوا بِأَيْديکُمْ إِلَى التَّهْلُکَةِ وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنينَ ( آيه 195 سوره بقره )

ترجمه : خود را به دست خود به هلاکت نیفکنید ، و نیکی کنید که بی تردید خداوند نیکوکاران را دوست دارد.

ب ) لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحيماً (آيه 29 سوره نساء )

ترجمه : خودکشی نکنید و همدیگر را نکشید ، و خود را به هلاکت گناه نیفکنید که همانا خداوند همواره به شما مهربان است .

نظر حضرت رسول اكرم (ص) در خصوص حرام بودن مصرف مواد مخدر

قال رسول الله (ص) : حَرام عَلي اُمَتي كُلُ مُفتِر وَ مُخَدِر

كل سستي آورها ومخدرها بر امت من حرام است  (كتاب الضاروالنافع)

نظر علماء در خصوص حرام بودن مصرف مواد مخدر

الف ) شیخ مفید (متوفی 413 ه . ق) نخستین کسی است که از بنگ و سکرآور بودن آن سخن گفته و بعد از او هم علمای دیگر مطالبی درباره مواد سکرآور و مخدر در کلمات خود دارند .
 
ب ) شیخ بهائی (متوفی 1031 ه . ق) می نویسد: «خوردن بنگ حرام است .»

نظر فقهاء در خصوص حرام بودن مصرف مواد مخدر

علاوه بر موارد قيد شده در توضيح المسائل فقهاء كه براي تمام عموم مردم آزاد و در دسترس مي باشد از حضرات آیات عظام استفتائاتی خاص در خصوص مصرف مواد مخدر شده و فتاوای آنان دال بر حرام بودن خرید، فروش و اعتیاد به مواد مخدر است .
 
به عنوان نمونه به استفتاء برخي از آيات عظام كه طي سئوال ذيل مطرح گرديده و حضرات آيات اينگونه پاسخ داده اند :
سؤال:
استعمال مواد مخدر از قبیل بنگ، حشیش، تریاک، هروئین، مرفین، ماری جوانا و . . . به صورتهای گوناگون (خوردن، آشامیدن، دود کردن، تزریق، شیاف) چه حکمی دارد؟

حضرت امام خميني (ره): هروئین حرام است و ارتزاق به آن جایز نیست واعتیاد به تریاك جایز نیست و معتاد در صورت عدم لزوم ضرر (یعنى اگر ضرر نداشته باشد) باید آن را ترك كند و خرید و فروش یا كشت منوط است به مقررات دولت اسلامى و تخلف جایز نیست ، (استفتاآت، ج 2، ص 35 الى 37 )

توصيه امام خميني در خصوص مواد مخدر : «این هم (مواد مخدر) یک توطئه است که قدرتهای بزرگ به این وسیله به ما ضربه می زنند .»

حضرت امام خامنه اي (مد ظله العالي) : استعمال مواد مخدر و استفاده از آنها مطلقا حرام است ، به خاطر ضررهاى فردى و اجتماعى كه بر آنها مترتب است و به همین جهت خرید و فروش و حمل و نقل و نگهدارى آنها هم حرام است ، مگر در مورد معالجه مرض آن هم به تشخیص پزشك حاذق و مورد اعتماد كه در این مورد استعمال آن به مقدار ضرورت اشكال ندارد ،( اجوبة‏الاستفتاآت، ج 2، س 324 و 325 )

توصيه مقام معظم رهبري در خصوص مواد مخدر :
«غرق کردن نسل جوان در فسادهای گوناگون و اعتیاد به مواد مخدر و سکرآور یک سیاست پیاده شده استعمار و استکبار است .»

حضرت آیت ‏اللّه‏ مكارم شیرازى: استفاده از مواد مخدر براى هیچ كس جایز نیست؛ مگر این كه اگر كسى بخواهد آن را ترك كند جانش به خطر بیفتد. هم‏چنین معامله (یعنى خرید و فروش) این مواد باطل است ، ( استفتاآت، ص 155 )

توصيه حضرت آیت ‏اللّه‏ مكارم شیرازى در خصوص مواد مخدر : «به عقیده بنده مهمترین راه مبارزه با مواد مخدر مبارزه فرهنگی است; یعنی اگر ابعاد و آثارش را از طریق مختلف نشان بدهند و جامعه آگاهی پیدا کند بسیاری از مواد مخدر فاصله می گیرند . اگر از طرق مختلف آموزش داده شود و سطح فرهنگ مخصوصا نسل جوان بالا برود درباره مواد مخدر و بدانند بلائی است که وقتی انسان گرفتارش بشود نجات از آن بسیار مشکل است، من معتقدم که تا حد بسیار زیادی ما جلو این کار را می توانیم بگیریم و موفق خواهیم شد .»

حضرت آیة الله العظمی بهجت : مصرف هروئین و نظیر آن حرام است و آنچه در ارتباط با آن است حکم خود را دارد و خرید و فروش آن هم جایز نیست و اعتیاد به تریاک جایز نیست و مقدمات آن هم جایز نیست و احتراز لازم است .

توصيه حضرت آیة الله العظمی بهجت در خصوص مواد مخدر : «شکی نیست که مصرف مواد مخدر حرام است، ضرر مرض آور است، نمی شود بگوئیم که حرام نیست، تریاک کشی هم همینطور است . . . چه ضرری! که هم در مال و هم در بدن و در همه چیز است . این را همه می دانند که اضرار حرام است، شما می توانید از همه علماء که واسط بین ما و اعلاء علیین هستند سؤال کنید . این اشتباه محض است که بعضی فکر می کنند اینها (مصرف مواد مخدر) لذایذ است .»

حضرت آیة الله العظمی فاضل لنكرانى: استعمال مواد مخدر و خرید و فروش آنها حرام است و استعمال دخانیات نیز اگر زمینه اعتیاد را ایجاد كند حرام است و معتاد در صورت عدم ضرر باید آن را ترك كند و خرید و فروش یا كشت منوط است به مقررات دولت اسلامى و تخلف جایز نیست ، (جامع‏المسائل، ص 249 – 250)

توصيه حضرت آیة الله العظمی فاضل لنکرانی در خصوص مواد مخدر : «من اتفاقا شخصا خودم نسبت به این مسئله مواد مخدر یک حساسیتی دارم، برای اینکه ملاحظه می کنم افرادی که گرفتار این مسئله هستند، حالا بر طبق آنچه من تشخیص دادم، اینها یا به طور کلی از انسانیت منحرف شدند و دیگر نمی شود کلمه انسان را بر ایشان اطلاق کرد و یا حداقل تا حدی از انسانیت منحرف شده اند . انسان نمی تواند با مواد مخدر ارتباط داشته باشد، برای اینکه این مستلزم خروج از انسانیت است یا به نحو مطلق یا فی الجمله و عملا هم ما این معنا را می بینیم . باید سازمان تبلیغات ما یکی از مسائلی را که به مبلغین تاکید می کند مسئله مواد مخدر و مبارزه با آن باشد، اینها صحبت کنند در مجالسی که متناسب است و ضررهای دنیوی و اخروی استفاده از مواد مخدر را بیان کنند، اکتفا نکنید به مسئله رادیو و تلویزیون . . . .»

حضرت آیة الله العظمی نوري همداني  :  از آنجا که مضرات مواد مخدر این بلای خانمانسوز از همه جهت روشن و واضح است، لذا حمل و نقل، خرید و فروش و تولید و توزیع آن به هر شکل که باشد مانند مصرف نمودن آن حرام است و ترک اعتیاد نیز لازم است و باید مبلغین محترم و کلیه کسانی که با توفیق خداوند در راه ارشاد و هدایت جامعه گام برمی دارند مردم جامعه را از مضرات این بلای بزرگ آگاه نمایند .

توصيه حضرت آیة الله العظمی نوري همداني در خصوص مواد مخدر : در قرآن كريم هست هر چيزي كه براي بدن مضر باشدحرام است اين فرهنگ بايد در جامعه جا بيافتد كه چيزي كه مضر است حرام است ومواد مخدر براي بدن مضر است.

حضرت آیة الله العظمی ميرزا هاشم عاملي : اعتیاد به مواد مخدر حرام است و بر مسلمانان واجب است که از این مواد خانمانسوز دوری نمایند .

 حضرت آیة الله العظمی اراكي : استعمال به نحو مذکور اضرار به نفس است و حرام می باشد .

حضرت آیة الله العظمی تبريزي : اعتیاد به مواد مخدر مزبوره که نوعا آفت اجتماعی دارند جایز نیست .

حضرت آیة الله العظمی وحيد خراساني : باید با این جوان (معتاد) مثل پدری با فرزند مریض معامله کنیم، به لطف، به عنایت، به نصیحت، ممکن نیست عوض نشود و از آن چیزها (مواد مخدر) منعش کنیم و نگذاریم به او برسد، وسایل علاجش را فراهم کنیم . اگر چنانچه این راهها طی شود، سال دیگر تعداد معتادان کمتر می شود، منتهی همه باید دست به دست هم بدهیم، این یک کاری است که تنها از دست یک گروه برنمی آید . مثل آتشی است که به یک شهر افتاده، آن وقت یک عده برای خاموش کردن آتش کافی نیستند، همه باید کمک کنند .

حضرت آیة الله مشكيني : براي ما فرق نمي كندخريدن يا فروختن يا استعمال همه اش حرام است ... فتوائي كه در زمان طاغوت دربارة ترياك از مرحوم آيت ا... العظمي حاج ابوالحسن اصفهاني رسيده، ايشان نوشته اند افيون حرام است  حرام .  

بنا به گفته حضرت آیة الله العظمی بهجت حضرت آيت ا... بروجردي (ره) هم فتواي به حرام بودن مواد مخدر دادند .

ايشان فرموده اند : مصرف هروئين و نظير آن حرام است .

اين بود گزيده اي از بيانات و فتاواي مراجع معظم تقليد و علما در خصوص بحث حرام بودن مصرف مواد مخدر و يا كاشت ، خريد ، فروش و ...

از خوانندگان اين مطلب تقاضا مي شود در خصوص اينكه چرا با وجود اين همه فتواي فقها و دستورات مؤكد قرآن و حضرت رسول تعداد كثيري از مردم اقدام به مصرف مواد مخدر مي نمايند خواهشمند است در قسمت نظرات ارائه نظر فرمائيد .           

                                                                                        با تشكر سعيد باقري نژاد بسابي

مقدمه : انسان در فرايند جامعه پذيري از طريق كنشهاي متقابل اجتماعي شيوه راه رفتن و گفتن را  مي آموزد و به تدريج به كسب تجربه هاي مختلف مي پردازد .
در واقع جامعه پذيري كيفيتي است كه در نتيجه آن آدمي شيوه هاي زندگي درجامعه را ياد مي گيرد ؛ شخصيتي كسب مي كند و آمادگي آنرا مي يابد تا به عنوان عضو رسمي جامعه شناخته گردد . در اين ميان ، كارگزاران جامعه پذيري ، نهادهاي اجتماعي و ديگر وضعيت هاي ساختاري كه جامعه پذيري بويژه در سالهاي نخستين زندگي در آنها رخ مي دهد ، داراي بيشترين اهميت هستند . در جامعه هاي نوين خانواده ، مدرسه ، گروه همسالان و رسانه هاي گروهي به واسطه قدرت و تأثير پيوسته اي كه در كژرفتاري ها دارند ، از اهميت ويژه اي برخوردارند . 

خانواده :خانواده از مهمترين نهادهاي اجتماعي موجود در جوامع انساني است و از نظر تكوين شخصيت داراي آثار وسيعي است بحثي كه در اينجا از خانواده مطرح مي شود از ديدگاه ارتباطي است كه مي توانيم از لحاظ نقش آن در بروز انحرافات اجتماعي درنظر آوريم .
مبدأ ايجاد خانواده در صورت عادي خود ازدواج است . بر اثر اين رابطه است كه بتدريج محيط خانواده توسعه مي يابد و كاركردهاي متعددي پيدا مي كند . شرايط زن و شوهر از نظر سوابق فرهنگي ، اجتماعي ،‌ اقتصادي و بخصوص از نظر سلامت جسمي و رواني در دوره قبل از ازدواج آثار غير قابل ترديدي در نحوه تطابق بعدي آنان از نظر روابط زن و شوهر و نيز روابط آنان با فرزندان خواهد داشت .
مهمترين عامل از نظر رواني در محيط خانواده پرورش شخصيت فرزندان و نحوه كيفيت آن از نظر تطابق بعدي فرد در جامعه است .

مدرسه :محيط مؤسسه آموزشي در سطوح كودكستان ، دبستان‌، دبيرستان‌ و دانشگاه از عواملي است كه اثر اساسي در وضع رواني و رشد عقلي محصلين دارد . پرورش در آموزشگاه دنباله كار پرورش شخصيت در خانواده است و عوامل منفي موجود در مدرسه هم وقتي بيشتر تاثير مي كند كه در خانواده مسائلي مثل از هم گسيختگي و فقدان مهر و محبت دركار باشد . در ارتباط محصل با آموزشگاه است كه روابطي مثل محيط آموزشگاه ، رفتار محصلين با يكديگر  محيط از خانه تا مدرسه و رفتار و مناسبات معلم و شاگرد مطرح مي شود .
علماي تعليم و تربيت عقيده دارند كه آداب و رسوم ارزشهاي اجتماعي بيشتر از طريق روابط مدرسه اي به شاگردان منتقل مي شود .

گروه همسالان :پس از خانواده از گروه همسالان به عنوان دومين عامل جامعه پذيري نام برده مي شود . معمولاً كودكان متعلق به اين گروهها ازموقعيت و وضعيت نسبتاً مساوي و روابطي نزديك برخوردارند و به موازات رشد خويش زمان بيشتري را به خود اختصاص مي دهند . با افزايش نفوذ گروه همسالان ، نفوذ والدين روبه كاهش مي رود و اكثر نوجوانان ترجيح مي دهند اوقات خويش را با همسالان خود بگذرانند .
گروه همسالان بر خلاف خانواده و مدرسه كاملاً حول محور منافع و علايق اعضا قرار دارد . اعضاي اين گروه مي توانند به جستجوي روابط و موضوعهايي بپردازند كه در خانواده و مدرسه با تحريم مواجه است .

وسايل ارتباط جمعي :وسائل ارتباط جمعي به ابزاري گفته مي شود كه در يك جامعه از آن براي ابلاغ پيامها و بيان افكار و انتقال مفاهيم به ديگران استفاده مي شود .
امروزه گسترش و توسعه وسائل ارتباط جمعي به حدي است كه دوران حاضر را عصر ارتباط ناميده اند . مك لوهان دنيا را با مفهوم « دهكده اي جهاني » مي شناسد و مي گويد وسايل ارتباط جمعي داراي چنان قدرتي هستند كه مي توانند نسلي تازه در تاريخ انسان پديد آورند ، نسلي كه با نسلهاي پيشين بسيار متفاوت است .
از اثرات منفي وسايل ارتباط جمعي « معتاد شدن » به معني عام كلمه است . در بسياري از موارد انسانها چنان به رسانه ها معتاد مي شوند و بدان اعتماد مي ورزند كه در ساعات معين بدان نياز مي يابند . 

                                                                                                          سعيد باقري نژاد بسابي

اعتياد :در سال 1950 سازمان ملل متحد تعريف زير را براي اعتياد به مواد مخدر ارائه كرد :اعتياد به مواد مخدر عبارتست از مسموميت تدريجي يا حادي كه به علت استعمال مداوم يك دارو اعم از طبيعي يا تركيبي ايجاد مي شود و به حال شخص و اجتماع زيان آور است .
معتاد كسي است كه در اثر مصرف مكرر و مداوم ، متكي به مواد مخدر يا دارو شده باشد يا به عبارت ديگر قرباني هر نوع وابستگي دارويي يا رواني به مواد مخدر معتاد شناخته مي شود . از نظر آسيب شناسي هر دارويي كه پس از مصرف چنان تغييراتي را در انسان بوجود آورد كه از نظر اجتماعي قابل قبول و پذيرش نباشد و اجتماع نسبت به آن حساسيت يا واكنش نشان دهد ، آن دارو مخدر است و كسي كه چنان موادي را مصرف  مي كند معتاد شناخته مي شود .
هر كس در جامعه تا مدتي كه به سن رشد مي رسد مصرف كننده است و جامعه براي او سرمايه گذاري مي كند با اين اميد كه روزي مولد باشد ولي تا آنجا كه مي دانيم معتادين نه تنها مولد نيستند بلكه مصرف كنندگاني هستند كه ضرر اجتماعي دارند . اغلب آنها از عوامل توزيع و فروش مي شوند و روز به روز جامعه را از نيروي انساني غيرقابل كاربرد پر مي كند .

فقر :در فرهنگ لغت معين فقر به معناي درويشي ، ناداري ، تهيدستي ، تنگدستي آمده است : فقر عبارتست از عدم برخورداري از حداقل امكانات معاش و يا به تعبيري عدم برخورداري از قوت لايموت .
فقر ؛ يعني محروميت از داشتن چيزهايي كه هر يك از اعضاي جامعه حق دارند آنرا داشته اشند .
در ادبيات ملل ، فقر به معناي نداشتن امكانات اوليه رفاهي است و افرادي كه ازچنين امكاناتي محرومند فقير ناميده مي شوند .
فقر پديده اي است اجتماعي كه زائيده تفكر سياسي و شرايط زيست محيطي است . در واقع فقر حاصل نابرابريها و تبعيض هاي جديد قرن بيست يكمي ما است و نتيجة ماديگرايي و برتري حرص و ولع سرمايه داري است به گسترش تا نهايت ناشناخته .
فقر رامعمولاً برآورده نشدن نيازهاي اساسي بشر به حدكفايت تعريف كرده اند .

 انحراف جنسي و فحشاء : براي تعريف انحرافات جنسي ضابطه اي دقيق و جهاني در دست نيست و در اين زمينه جامعه شناسان ، زيست شناسان و علماي علم اخلاق با يكديگر توافق كامل و كلي ندارند .
جامعه شناسان : چنانچه روشهاي لذت يا ارضاي جنسي مورد قبول و تصويب جامعه نباشد آنرا انحراف جنسي مي دانند .
زيست شناسان : در روابط جنسي فقط به توليد مثل و بقاي نوع توجه دارند و هر گونه آميزش جنسي كه در راه نيل به اين هدف نباشد از نظر آنها انحراف جنسي محسوب خواهد شد .
از نظر اخلاقي : به هر نوع ارضاي جنسي كه مورد نكوهش قرار گيرد و بلافاصله به فرد احساس ندامت دست بدهد انحراف جنسي گفته مي شود .
از انواع انحرافات جنسي مي توان به فحشاء ، ساديسم ، مازوشيسم ، مرده پرستي ، حيوان بازي ، بچه بازي ، خودنمايي جنسي ، نظربازي ، زنا با محارم ، جنون مقاربت ، همجنس بازي و ... را نام برد .
خريد و فروش روابط جنسي را مي توان فحشا ناميد . روسپي زني است كه خودش را در اختيار ديگران قرار مي دهد به خاطر پول و براي ارضاء ميل جنسي مرد به او تسليم شود و در اين كار نه از خودحق انتخاب دارد و نه از نظر جنسي لذتي ببرد .
بعضي نظريه ها اعتقاد دارند كه نابهنجاري يا ناكافي بودن اين جامعه پذيري مي تواند اين قشر را به موجوداتي آسيب پذير در برابر فريب كاريهاي مردان بدل سازد و اين آسيب پذيري مي تواند به انواعي از كجرويهاي مرتبط با جنس از جمله روسپيگري بيانجامد .

سرقت :سرقت از با سابقه ترين جرايم بشري است كه در جامعه هاي مختلف به شيوه هاي گوناگون ديده مي شود . براي سرقت تعريف هاي متعددي ارائه شده است كه به برخي از آنها اشاره مي شود ؛
- برداشتن چيزي از ديگري بدون اطلاع و رضايت او .
- گرفتن و بردن مال و پول كسي به زور يا مكر و فريب .
- ربودن متقلبانه شئي متعلق به ديگري .
- ربودن خدعه آميز مال غير .
و بالاخره از نظر قانون سرقت تنها وقتي موجود است كه شئي موضوع جرم بدون آگاهي و برخلاف ميل صاحب آن از تصرف دارنده قانوني آن به تصرف عامل جرم درآيد‌، لازمه آن ، گرفتن ، برداشتن و كش رفتن است.
در ايران در قانون مجازات اسلامي مصوب 1370 سرقت چنين تعريف شده است :
سرقت عبارتست از ربودن مال ديگري به طور پنهاني ، علت ارتكاب سرقت را  جرم شناسان و روانشناسان و جامعه شناسان مورد بررسي قرار داده و اذعان دارند كه ارتكاب سرقت قبل از 13 سالگي حائز اهميت مي باشد و اگر روشهاي اصلاحي و تربيتي در مورد افراد اجرا نشود آنان با تكرار جرم جزء سارقين حرفه اي خواهند شد .

طلاق :طلاق در لغت به معني رها شدن از عقد نكاح و فسخ كردن عقد نكاح بوده ، و پديده اي است قراردادي كه به زن و مرد امكان مي دهد تا تحت شرايطي پيوند زناشويي خود را گسيخته و از يكديگر جدا شوند.
طلاق از هم پاشيدگي زندگي است و عبارتست از انحلال نكاح دائم با شرايط و تشريفات خاص از جانب مرد يا نماينده قانوني او و يا از طرف زن صورت مي گيرد .  طلاق يعني بريدن پيوند زناشويي همراه با هزاران اميد و آرزويي كه براي سالها در انتظار آن بودند . طلاق يعني مرگ از ارزشها در كانون همسري .ميزان طلاق در كشور ايران به دلايلي چند روبه افزايش است :
1. افزايش سطح آگاهي زنان نسبت به حقوق اجتماعي خود ؛
2. گسترش روحيه فردگرايي افراد جامعه ؛
3. كمرنگ شدن زشتي طلاق ؛
4. و بالاخره افزايش ازدواج هاي غيرقانوني و روابط نامشروع ؛
علاوه بر موارد فوق ميانگين سن ازدواج در سالهاي اخير در سراسر كشور روبه افزايش بوده است .

تكدي گري :اگر بخواهيم تعريفي از تكدي داشته باشيم بايد گفت كه تكدي در اصل لغتي با ريشه عربي و مترادف با گدايي و دريوزگي است و به افرادي گفته مي شود كه مخارج تأمين معاش خود را از ديگران با خواهش بدست مي آورند .
معمولاً اين افراد سعي مي كنند تا با استفاده از لباسهاي مندرس ،‌ بيمار و ناتوان جلوه دادن خود از مردم پول بستانند و اين عمل را حرفه خود قرار دادند و با سوء استفاده از كودكان و زنان كه آسيب پذير و دلسوزي بيشتري را به همراه داشتند شبكه هاي  گدايي تشكيل داده اند و از اين راه به درآمد فراواني رسيده اند .
تكدي يعني دست دراز كردن براي كسب درآمد و در فرهنگهاي به معني بينوايي ، تنگدستي ، سوال به كف ، بي چيزي ، راه نشين ، فقير ، صدقه خواه ، آن كه از ديگران براي رفع حاجت خود چيزي مي خواهد آمده است . در واقع تكدي فرايندي است كه به موجب آن متكدي يا دريوزه گر از دسترنج ديگران بهره مند مي شود و زندگي مي گذراند . هر يك از افراد جامعه كه نه صاحب حرفه به مفهوم اقتصادي آن هستند و نه در توليد اجتماعي مشاركتي دارند و همواره با شيوه هاي گوناگون دست نياز به سوي آن و آن دراز مي كنند متكدي گويند.

خودكشي :دوركيم در سال 1897 تعريف زير را از خودكشي ارائه داد :خودكشي به هر حالتي از مرگ اطلاق مي شود كه نتيجه مستقيم يا غيرمستقيم علمي باشد كه شخص قرباني آن را انجام داده و از نتيجه عملش آگاه بود .
خودكشي عبارتست از هر نوع مرگي كه نتيجه مستقيم يا غيرمستقيم كردار مثبت و منفي خود قرباني است كه مي دانسته است كه مي بايست چنين نتيجه اي به بار آورد .
از نظر اشميل دلماس خودكشي عبارتست از عملي كه شخص براي معدوم ساختن انجام مي دهد در حالي كه اختيار مرگ و زندگي در حيطه قدرت اوست و از نظر اخلاقي موظف به انجام اين عمل نمي باشد .
به طور كلي خودكشي عبارتست از هر نوع مرگي كه نتيجه مستقيم يا غيرمستقيم كردار مثبت و يا منفي خود قرباني است كه شخصاً مي دانسته كه مي بايست به همين نتيجه برسد . روانشناسان معتقدند كسي كه دست به خودكشي مي زند به هنگام ارتكاب اين عمل در حالت بيمارگونه است در حالي كه جامعه شناسان به تاثير عوامل اجتماعي و اقتصادي خودكشي توجه دارند .
با بررسي هايي كه در مورد ميزان خودكشي در سالهاي 1987 انجام گرفت اين نتيجه بدست آمد  كه ميزان خودكشي در كشورهاي مسلمان و آمريكاي لاتين بسيار پايينتر از كشورهاي اروپائي و آمريكاي شمالي و استراليا بوده است .

الكليسم :مصرف مزمن و مفرط الكل را الكليسم مي گويند . برخي الكليسم را اينگونه تعريف مي كنند مصرف مكرر مشروبات الكلي به حدي كه تندرستي شخص با وضعيت اجتماعي و اقتصادي او را به مخاطره انداخته همراه با قرائن ناتواني مستمر براي كنترل زمان و ميزان مي گساري .
در مورد الكليسم بايد گفت كه اعتياد حاد والدين به الكل موجب ايجاد اختلالات رواني در كودكان خواهد شد . در بين فرزندان خانواده هاي الكليك كودكان كژخو يا ديوانگان اخلاقي زياد است . مطالعات خانوادگي در تمام دنيا تقريباً بدون استثناء نشان داده اند كه عيار بروز الكليسم در بستگان نزديك اين بيماران به مراتب بيشتر از جمعيت كلي است.
در اثر ممنوعيت ديني الكل براي مسلمانان بسياري از اقليت هاي ديني درآمد مناسبي از طريق توليد غيرمجاز الكل يافته اند . الكل غيرمجاز در دست مردم است و بسياري از خانواده ها قربانيان متعددي در پي مسموميت الكلي داده اند كه متاسفانه آمار قربانيان در دست نيست.

حاشيه نشيني :حاشيه نشيني يا زاغه نشيني اصطلاحي است كه به محله هاي مسكوني غيرمتعارف و متداول شهري اطلاق مي شود . در واقع ساختمان يا بخشي از شهر كه در آن ويراني و نارسايي عرضه خدمات درماني ، تراكم زياد جمعيت در واحدهاي مسكوني ، فقدان آسايش لازم و خطرات ناشي از عوامل طبيعي نظير سيل ، ديده مي شود ؛ مي تواند بعنوان زاغه يا منطقه زاغه نشيني معرفي گردد .
براي هر حركت كه منجر به مهاجرت و نهايت به حاشيه نشيني شود دو عامل « دافعه و  جاذبه »‌ را مي توان ذكر كرد گروههاي مهاجر بيشتر بر اثر عامل دافعه در روستا و در بعضي از موارد جاذبه در شهرها ، مهاجرت مي كنند . زماني كه عامل « پس ران » شهري ( هزينه سنگين زندگي ) مختلف الجهت با دو عامل دافعه و جاذبه مانند سد بزرگي فرا روي مهاجران قرار مي گيرد . آنها را به حاشيه شهرها مي راند و هسته اوليه تجمعات حاشيه نشيني پي ريزي مي گردد.

ولگردي :ولگردي در قديمي ترين جوامع بشري وجود داشته ، در قرن نوزدهم ميزان آن كاهش يافت ولي بنا به علل اجتماعي ، اقتصادي اينك يك خطر جدي اجتماعي مخصوصاً در كشورهاي جهان سوم محسوب مي شود . ولگردي ممكن است مسكن و مأوايي نداشته باشد و در كوچه ها ، خيابانها ، پاركهاي عمومي شهرها‌، زيرزمينها و خرابه ها به سر ميبرند.
جوانان ولگرد افراد سرگردان اجتماع هستند كه كوچه محل زندگي آنهاست ، به خانواده انس و الفت ندارند و يا اصلاً خانواده را نمي شناسند و به محيط معين علاقه مند نيستند و در صورت اشتغال به كار ثبات نداشته ، به گذشته فكر نكرده و غمي راجع به آينده ندارند . بدون هدف و مقصد معين در اجتماع آواره بود ، و تن به قضا و قدر مي سپارند . ولگردي گاهي سمبل انزوا در زندگي اجتماعي است و گاهي نيز ولگردان دور هم جمع مي شوند و زندگي گروهي تشكيل مي دهند . در ايران طبق قانون ، ولگردي جزء اعمال خلاف ذكر شده است.

قتل :قتل عبارتست از سلب حيات از ديگري . قتل بر دو نوع قابل تقسيم است : قتل عمدي و غيرعمدي .
در قتل عمدي كه سلب عمدي حيات از ديگري است لازمه قتل اولاً در قيدحيات بودن مجني عليه است ؛ ثانياً سلب حيات بايد از شخص ديگري شود . و مجازات آن طبق ماده 205 قانون مجازات اسلامي قصاص است و تنها با تراضي دو طرف يعني قاتل و اولياي دم قابل تغيير است .
در قتل غيرعمدي كه مرتكب جرم عمل خود را با اراره انجام مي دهد ولي نتيجه حاصله از آنرا نمي خواهد . مجازات آنچنان كه ناشي از تخلفات رانندگي باشد در حكم شبه عمد بوده و طبق مواد 714 تا 717 قانون مجازات اسلامي علاوه بر پرداخت ديه در صورت درخواست مجني عليه به مدتي حبس نيز محكوم خواهد شد . در غير اين موارد قتل غيرعمدي كه به صورت خطاي محض يا شبه عمد واقع مي شود برابر ماده 295 قانون مجازات اسلامي مستلزم پرداخت ديه است.
بر اساس يافته بيشترين قتل ها به ترتيب در استانهاي آذربايجان غربي ، ايلام و باختران اتفاق افتاده و كمترين آن در استانهاي اصفهان ، يزد و مركزي بوده كه ( اين امر ميتواند ناشي از سلاحهاي گرمي باشد كه در اختيار مردمان مرزنشين است ) .
بر اساس اطلاعات موجود بيشترين قتل ها بين ساعت 2 بعدازظهر تا 10 شب بوقوع پيوسته است . اما قتل هاي ناموسي و قتل ها براي پوشاندن جرم در نيمه شب بوده است .

استعمال دخانيات :دخانيات محصول برگ گياهي به نام توتون ( تنباكو ) است . رايج ترين شيوه مصرف دخانيات كشيدن سيگار و قليان مي باشد . اولين تجربه مصرف دخانيات معمولاً درسنين نوجواني و در بين گروههاي همسال مي باشد . دلايل مصرف دخانيات درافراد گوناگون است بعضي از نوجوانان در اثر كمبود اطلاعات بهداشتي و يا براي پذيرش از طرف دوستان و همسالان دخانيات مصرف مي كنند از ديگر عوامل مي توان به الگوبرداري از اطرافيان ، حس استقلال و بزرگ نمايي و كمبود مهارت هاي زندگي مانند نداشتن مهارت امتناع اشاره كرد .
در دود توتون بيش از 4000 تركيب شيميايي مختلف موجوداست كه خطرناك ترين آنها عبارتند از :‌ نيكوتين كه اعتياد آور است ، مونوكسيد كربن كه گازي سمي است ، تار (قطران ) كه سرطان زاست ، گاز آمونياك و آرسنيك كه سمي است .
در ضمن مصرف تنباكوهاي ميوه اي بسيار زيانبارتر از توتون معمولي است زيرا علاوه بر موارد ذكر شده داراي اسانس نيز هستند كه خود به تنهايي ماده اي مضر و سرطان زاست .
استعمال دخانيات در بسياري از موارد دروازه ورود به رفتارهاي خطرناك ديگر مانند مصرف مواد مخدر است.

فرار از خانه :گاهي جوانان بدون تصميم قبلي تحت تاثير احساسات آني تصميم به فرار گرفته و خانه خود را ترك و بدون هدف و مقصد در شهر سرگردان شده و يا به شهر و نقاط ديگر مسافرت مي كنند . چون مقصد معيني ندارند فوري جلب توجه نموده و توسط ماموران انتظامي دستگير مي شوند .
قصد فرار از 9 سالگي شروع مي شود اين افراد پس از سرگرداني با حالتي افسرده و نگران به منزل بر مي گردند در صورت تنبيه شديد اقدام به خودكشي يا فرار مجدد مي كنند.
سوء رفتار والدين با نوجوانان و جوانان كه شامل سوء رفتار فيزيكي ، عاطفي ، به فراموشي سپردن فرزندان ، سوء رفتار جنسي مي شود تاثيرات مختلف جسمي و رواني پايداري و ترس هاي بيمارگونه ، شرمندگي شديد ، ناتواني در مهر ورزيدن در صورت شدت اين رفتارها منجر به فرار از منزل و يا خودكشي مي شود . يافته هاي پژوهشگران نشان مي دهد كه 56 درصد از دختران تحصيلات راهنمايي ، 80 درصد آنها متعلق به طبقه پايين جامعه ، 16درصد طبقه متوسط و 4 درصد آنها از وضعيت اقتصادي بالايي برخوردارند.

كودك آزاري :درباره كودك آزاري تعاريف متعددي شده است . اين تنوع و تعاريف متضاد سبب شده تا مقايسه ميزان بدرفتاري در بين كشورهاي مختلف غيرممكن گردد  . به همين منظور سازمان بهداشت جهاني درصدد است تا در اين زمينه تعريفي كه حاصل وفاق جمعي است ارائه دهد .
بدرفتاري با كودكان معمولاً در چهار حوزه مورد بررسي قرار مي گيرد : كودك آزاري جسمي ، كودك آزاري عاطفي ، كودك آزاري جنسي و غفلت .
در تعريف گورملي و برودزينسكي (1989) از كودك آزاري علاوه بر چهار حوزه فوق ، كودك آزاري رفتاري تلقي مي شود كه در دامنه سني 18 سال اتفاق مي افتد و اين اصل باتعريف پيماني جسماني حقوق كودك نيز همخواني دارد . به هر حال حوزه هاي ديگر وجود دارند كه به آنها نيز اشاره مي شود . اغلب بين انواع كودك آزاري يك نوع رابطه و همبستگي وجود دارد .
كودك آزاري جسمي :به طور كلي كودك آزاري جسمي آسيبي است كه به مواردي چون ضربه زدن ، داغ كردن ، آسيب رساندن به سر ، شكستگي ، آسيبهاي دروني ، زخمي كردن يا هر شيوه ، ديگر از آسيب جسماني را شامل مي شود .
كودك آزاري عاطفي :بدرفتاري عاطفي آسيبي اساسي و قابل توجه است كه كاركردهاي روانشناختي ، رفتار و رشد كودك را به شدت تحت تاثير قرار مي دهد و طرد محروميت عاطفي ، برخورد خشونت آميز خانواده ، انتقاد‌، تحقير و انتظارات نامناسب از كودك ، كودك آزاري عاطفي تلقي مي شود .
كودك آزاري جنسي :آلبرز ( 1994) كودك آزاري جنسي را اين گونه تعريف كرده است : تماس يا تعامل بين كودك و فرد بزرگسال ، هنگامي كه از كودك براي تحريك جنسي شخص مرتكب يا فرد ديگري استفاده شود . 
كودك آزاري غفلت :عبارتست از حذف يا ناديده گرفتن كودك كه ممكن است با آزار بدني همراه باشد . غفلت به منزله الگوي پايداري است كه بيانگر رابطه متقابل و اندك والدين و مراقبان با كودك و حذف وعدم تامين نيازهاي اوليه جسمي يا ؟؟؟؟ كودك مثل تغذيه ، بهداشت ، پوشاك ، نظافت ، تربيت ، مراقبت هاي پزشكي ، ؟؟؟؟ و ابراز عشق و علاقه مي باشد .

همسرآزاري :به گزارش خبرگذاري زنان ايران ( ايونا ) به نقل از ايسنا ، همسرآزاري شامل بدرفتاري عليه طرف مقابل در هر نوع رابطه نزديك و صميمي ، خشونت در خانواده و هر نوع خشونت عليه همسر است . همسرآزاري مي تواند اشكال مختلفي نظير بدني ، كلامي ، عاطفي ، رواني ، جنسي و اقتصادي داشته باشد . اگر چه زنان هدف عمده سوء رفتار هستند اما خشونت همچنين مي تواند عليه كودكان و ديگر اعضاي خانواده نيز به كار برده شود .
در روابط زناشويي سوء رفتار با همسر يك شكل جدي است كه خطوط قرمز فرهنگي ، اجتماعي و اقتصادي را زير پا مي گذارد و مي تواند تاثير اساسي بر سلامت جسمي و رواني خانواده داشته باشد .
دكتر حسين شمس اسفندياري ، عضو هيئت علمي دانشگاه ، علوم بهزيستي و توانبخشي در تحقيقي به منظور بررسي ميزان شيوع همسرآزاري رواني و جسمي و عوامل مؤثر بر آن در زنان متأهل شهر تهران حدود 1000 زن متأهل 18 تا 47 سال شامل دو گروه از زنان عادي (800) و زنان شاكي (200) را از طريق پرسشنامه مورد بررسي قرارداده است.
يافته هاي اين پژوهش نشان داد : در گروه زنان عادي 9/87 درصد از همسر آزاري رواني و 9/47 درصد از همسرآزاري جسمي رنج مي برند كه اين ميزان براي زنان شاكي به ترتيب برابر با 5/99 و 91 درصد است .

                                                                                                          سعيد باقري نژاد بسابي

قرآن كريم کتاب هدایت و سعادت بشر است. در قرآن کریم، درباره ی آسیب ها و پیامدهای آن در اقوام و اجتماعات مختلف بیان شده است. همچنین در آموزه های آن راهکارهای پیشگیری و درمان آسیب ها نیز به طور کلی بیان شده است .
دانشمندان و مفسران اسلامی معتقدند اکثر انحرافات و فساد ناشی از ضعف ایمان و تقوی، گسترش ظلم و گناه در جامعه است. تخلف از قوانین الهی، جامعه را به فساد و تباهی می کشاند و زمینه ی بروز انواع گناهان و آسیب های فرهنگی در جامعه پدید می آورد. از جمله آسیب های فرهنگی می توان به سطحی نگری در دین و فتنه اشاره کرد. پیمان شکنی، بخل، کینه و حسدورزی، دوروئی و نفاق، مکر و نیرنگ از پیامدهای سوء آسیب های اخلاقی در جامعه خواهد بود که در آیات قرآن و روایات ائمه معصومین(ع) به پیامدهای سوء آن ها اشاره شده است.
همچنین در جامعه ی امروزی مسائل اقتصادی از اهم امور شناخته می شوند و افراط و تفریط در آن ها زمینه ی بروز فقر فرهنگی و اخلاقی را فراهم می آورند. از نگاه قرآن و روایات مهم ترین چیزی که جامعه انسانی را استوار می سازد توجه به مسائل اقتصادی بر اساس قوانین شرع اسلام است .
در قرآن بعضي امور است كه به آنها توصيه شده است.امثال صدقه دادن ،احسان،اداي امانت،كرم وگذشت،عفو وبخشش،نظافت وپاكي،راستي،صداقت،و……و اموري هستند كه انسانها را از انجام آنها نهي كرده است،سرقت،زنا،فساد،شراب،قمار وربا از آن جمله اند.
ازديدگاه اسلام ،آسيب شناسي اجتماعي رنگ جهاني به خود مي گيرد و در ارتباط با قوانين پروردگار  معنادار مي شود . بعبارت ديگر تمامي پديده هاي اجتماعي كه به نحوي ناقض قوانين الهي ، از نظر اسلام آسيب اجتماعي تلقي مي گردد.البته از نظر قوانين بشري انحرافات اجتماعي اموري نسبي هستند واز جامعه اي به جامعه ديگر متفاوتند البته انحرافاتي هم وجود دارند كه در اكثر جوامع بشري انحراف محسوب ميشوند. طبق آيات قرآن و روايات اسلامي ، مهمترين عامل در تكوين شخصيت انسان و در نتيجه سرنوشت او ، همانا اختيار و اراده آزاد وي است .  محيط طبيعي پيش از تولد و پس از آن ، محيط اجتماعي ، وراثت ، سن و هيچ عامل ديگري جداي از اختيار در افعال انسان ، عليت مطلق ندارند. انسان در برابر هيچيك از عوامل وراثت ، محيط ، و سن حالت انفعالي ندارد . اراده است كه تعيين كننده قاطع رفتار و شخصيت انسان است . شايد بتوان انحرافات اجتماعي را از نظر قرآن اينطور بيان كرد كه فعل وعملي در قرآن انحراف شمرده ميشود كه انجام آن باعث نا خشنودي خداوند شود . بد نيست در اينجا به اين نكته نيز اشاره كرد كه سستي اعتقادات ديني عاملي مهم براي گرايش افراد به انحرافات اجتماعي ميباشد كه رابطه اين دو دربسياري از پژوهشها تائيد گرديده است ،كه پذيرش دين ،اعتقاد وعمل به آن انسان را از بسياري انحرافات دور ميكند.

بعضي از ويژگيهاي انحرافات اجتماعي از نظر قرآن:
1- بعضي از امور نهي شد در رديف گناهان كبيره مثل شرك به خدا،قرار دارند.ولي بعضي از انحرافات وجود دارند كه از آنها به عنوان گناهان صغيره نام برده شده اند.
2- اگر گناهان صغيره تكرار شوند به گناهان كبيره تبديل مي شوند.
3- ويژگي مهم ديگر انحرافات در قرآن ،اين است كه همه انحرافات (گناهان)قابل آمرزش وتوبه پذير ميباشد.
4- مجازاتهاييكه براي جرائم در قرآن آمده شامل قصاص،حد،سرزنش،جهنم،لعنت خدا،جهنم ابدي،(شامل بعضي از انحرافات ميشود)،بريدن دست،ديه،سنگسار،راندن از اجتماع،اطعام مساكين،كوتاهي عمر،عذاب در دنيا،ازبين بردن آبرو،رزق كم و………ميباشد.
5- هر كس كار بدي انجام دهد كيفر آنرا خواهد ديد.(نساء آيه 123)
6- القاب زشت(سوره حجرات آيه 11)
7- تعدي(سوره شعراء آيه227)
8- سرقت(سوره مائده آيه38)
9- شراب وقمار(سوره مائده آيه91)
10- ربا(سوره بقره آيه 275)
11- غرور(سوره فاطر آيه 5)
12- ظن(سوره حجرات آيه 12)
13- لواط(سوره اعراف آيه 29)
14- انتحار(سوره نساء آيه 29)
15- عياشي(سوره مائده آيه 5)
16- عيبجويي و هرزه زباني (سوره حجرات آيه 11)
17- خودپسندي(سوره نساءآيه 36)
18- خيانت(سوره نساءآيه105)
19- ريا(سوره نساء آيه 38)
20- غيبت(سوره صف آيه 2)
.
.
.
اميدوارم كه هميشه و در همه حال در پناه قرآن كريم باشيم و به دستورات ارائه شده عمل كرده تا به سعادت برسيم

                                                                                                          سعيد باقري نژاد بسابي

در یک تقسیم بندی دیگر، طبق تحقیقات کارشناسان امور اجتماعی و روان شناسان ، علل و انگیزه های گرایش به اعتیاد  بسیارند و ما در اینجا به اجمال به برخی از آنها اشاره می کنیم .
1- بلوغ و نوجوانی
دوران بلوغ و نوجوانی یکی از حساس ترین دوره های زندگی به شمار می رود. در این دوره ی سنی خصوصیاتی از قبیل تشخص طلبی ، اعلام استقلال ، مخالفت جویی ، خودنمایی ، تبعیت از گروه های مرجع و ده ها صفت دیگر بروز می کند. دوره جوانی زمان بحران و شورش است. جوان با دارا بودن ویژگی خاص خود به دنبال هیجان است و در این راه اغلب به بیراهه کشیده می شود.نتایج بررسی ها نشان می دهد که نوجوانان و جوانان ، بیشتر از گروه های سنی دیگر در معرض خطر اعتیاد قرار می گیرند.
2- اختلافات خانوادگی و تضاد و کشمکش بین والدین
درگیری های خانوادگی بین والدین موجب می شود که فرزندان از مراقبت و کنترل لازم برخوردار نباشند. این وضعیت و فضای نامناسب و نامساعد خانوادگی و عدم صمیمیت بین افراد خانواده موجب می گردد که فرزندان چنین خانواده ای برای خود دوستانی بیابند و با اهمال وغفلتی که در پرورش آنها شده، به سوی اعتیاد سوق داده شوند.
3- دوستان ناباب و معتاد
برخی از افراد سست عنصر و بی اراده وقتی می بینند دوستانشان با مصرف مواد مخدر نگرانی ها و گرفتاری های روحی خود را " خاموش می کنند " ، و حالت" آرامش " و" شادی موقتی" به دست می آورند، از روی کنجکاوی ترغیب می شوند تا با چند بار مصرف ، حالتی مانند آنان به دست آورند. اما همین گرایش موقت موجب اعتیاد می گردد و یک عمر بدبختی و پشیمانی را در پی می آورد.
4- نابسامانی های زندگی و بیکاری
بیکاری و فرار از مشکلات زندگی و عدم توانایی فرد در روبرو شدن با مسائل اجتماعی از دیگر عواملی هستند که موجب می شوند شخص، مواد مخدر را پناهگاهی برای خود تلقی کند و به آن پناه ببرد.
5- تنهایی، احساس بی پناهی، نداشتن دوستان خوب
تنهایی و بی کسی و شکست های اجتماعی و نداشتن دوستانی صالح، امین، دلسوز و مهربان نیز ممکن است فرد را به طرف اعتیاد سوق دهد.
6- فشارهای عصبی و روانی
در اکثر اوقات عوامل روانی و فشارهای عصبی ، کششی برای اعتیاد در فرد به وجود می آورد. مشکلات و نیازهای روانی و عاطفی برآورده نشده و عوامل نامساعد و ناراحت کننده ی زندگی ، شخص را به طرف مواد مخدر سوق می دهد.
7- لذت های نفسانی زودگذر
گروهی نیز با تصوری نادرست برای پیدا کردن آرزوهای گمشده خود به مصرف مواد مخدر روی می آورند و آن را منبع لذت و خوشحالی و رفع نیازمندی های خود می پندارند.
8- فراوانی و در دسترس بودن مواد مخدر
نمی توان انکار کرد که فراوانی مصرف مواد مخدر و در دسترس بودن و تهیه آسان آن، افراد معتاد  و توزیع کنندگان را بر می انگیزاند و تأثیر بسیاری در معتاد کردن افراد زودباور به ویژه نوجوانان و جوانان دارد.
9- توهم لذت جنسی بیشتر
برخی از افراد ، ریشه اعتیاد را در رابطه با امور جنسی می دانند و تصور می کنند مصرف مواد مخدر لذت جنسی را افزایش می دهد، اما واقعیت این است که مصرف مواد مخدر نه تنها توانایی جنسی را زیاد نمی کند، بلکه موجب اختلال در تعادل هورمون های جنسی و عقیمی در مردان و نازایی در زنان می شود.
10- روی آوردن به کارهای خلاف شرع ، عقل و عرف جامعه
در نزد فرد معتاد، ترس، وحشت و بزدلی جانشین شجاعت  و شهامت و از خودگذشتگی می شود و چون فرد معتاد به کار و شغل شرافتمندانه بی اعتنا می گردد، ناچار برای به دست آوردن مواد مخدر و توهم درآمد بیشتر به کارهای خلاف شرع، عقل و عرف اجتماع مانند تکدی و دزدی روی می آورد یا واسطه فروش مواد مخدر می شود.
تفاوت های دو نوع مواد اعتیادآور یعنی مواد مخدر سنتی و محرک صنعتی
تفاوت های دو نوع مواد اعتیادآور یعنی مواد مخدر سنتی و محرک صنعتی و دلایل گرایش بیشتر جوانان به مواد مخدر صنعتی و شیمیایی، به ویژه «شیشه» قابل توجه و جالب است.
مواد مخدر سنتی مثل تریاک، هروئین و سایر فرآورده های طبیعی، معمولا دارای آثار و عوارض جسمانی زودرس و مشخصی هستند. به طور مثال فرد مصرف کننده به سرعت تکیده و لاغر می شود. لب های سیاه و رنگ پوست تیره، خمیدگی قامت و چهره پژمرده، از دیگر علائم بارز و ظاهری معتادین به مواد مخدر است.
اما مصرف کنندگان «شیشه»، به جز تغییر در اندازه و ابعاد مردمک چشم، زخم های احتمالی در گوشه های کناری زبان و مقدار کمی لاغری نشانه های جسمی مشخصی ندارند. پرحرفی، پرفعالیتی و پس از آن یاس و افسردگی، جزئی از تغییرات رفتاری مصرف کنندگان است. بروز توهم و اختلالات شناختی و در نتیجه احتمال انجام رفتارهای پرخطر، از عوارض قطعی مصرف شیشه است که در درازمدت نمایان می شود.
مصرف مواد مخدر سنتی نیاز به محل و وسائل خاصی دارد، در حالی که مواد صنعتی «شیشه» را می توان در هر محلی و با یک وسیله ساده و قابل حمل و مخفی کردن در جیب مصرف کرد.
مواد مخدر سنتی دارای بوی مخصوص و قابل تشخیص هستند، در حالی که مواد محرک صنعتی غالبا دارای بو نبوده و اطرافیان قادر به تشخیص نیستند.
و از همه بدتر و مهم تر اینکه مواد مخدر سنتی دارای علائم «خماری» یا محرومیت از مواد هستند؛ به این معنی که معتاد پس از گذشت 4 تا 12 ساعت از آخرین مصرف دچار علائم ناخوشایندی مثل آب ریزش از چشم و بینی، بی قراری، دردهای عضلانی، مشکلات گوارشی به صورت دل پیچه و اسهال و در نهایت تشنج خواهد شد اما ... «به این نکته توجه کنید» اما در مورد مصرف شیشه معمولا مدت های طولانی و حتی تا یک ماه پس از آخرین مصرف، علائم محرومیت از مواد یا «خماری» بروز می کند. به همین دلیل خانواده ها و اطرافیان به ندرت می توانند اعتیاد عزیزانشان به «شیشه» را تشخیص دهند و در صورت شک کردن به دلیل عدم آگاهی از نحوه خماری در شیشه، تصور می کنند که فرد مورد نظر معتاد نیست چراکه دچار علائم خماری نشده است.
دیدگاه ها و نظریه ها ی اعتیاد
اینک این مسئله که اعتیاد به کدام یک از علوم مربوط می شود خود یکی از مباحث روز شده است بعضی از پزشکان اعتیاد را یک بیماری زیستی و بیولوژیک برخی جامعه شناسان آن را ناهنجاری اجتماعی ، عده ای از روان شناسان به اعتیاد با رویکرد روان شناختی و شماری از حقوق دانان اعتیاد را جرم و معتاد را مجرم می دانند و هرگروه از بعدی خاص به فکر حل این مشکل بر آمده اند .
واقعیت این است که اعتیاد را باید به صورت معضلی چند بعدی نگریست و عوامل و راه حلها را در سطوح خرد میانه و کلان جستجو کرد.
1- دیدگاه جامعه شناسی اعتیاد به مواد مخدر:
موادمخدر دارای یک واقعیت فیزیکی با مشخصات معین و اثرات عینی قابل اندازه‌گیری است. (این بدین معناست که مقدار مشخصی از مواد مورد استفاده قرار گرفته و اثرات مشخصی برجا می‌گذارند که هم برای استفاده کننده قابل تجربه اند و هم اطرافیان این اثرات را تا حدی مشاهده می‌کنند). اما اثرات آن با مفهوم ذهنی مشاهده‌گر ممکن است منطبق باشد یا نباشد.
یکی از تعاریف مورد قبول علوم اجتماعی در مورد موادمخدر این است که بر وضعیت روانی انسان یعنی بر فعالیت مغز، روحیه، عواطف، احساسات، و تفکر به شیوه‌های مختلف اثر می‌گذارد. یک نوع ماده مخدر را افراد مختلف به دلایل گوناگون و برای رسیدن به اهداف مختلف مصرف می‌کنند (مثلا یکی برای کاهش درد و دیگری برای لذت بردن استفاده می‌کند). حتی یک شخص معین ممکن است یک ماده مخدر را در زمان‌های مختلف به دلایل گوناگون مصرف کند (مثلا یک بار برای از بین بردن ناراحتی و درد و یک بار در جمع دوستان و بخاطر فشار اجتماعی).
نکته قابل توجه این است که تنها اثرات واقعی موادمخدر، تعیین کننده اثرات آن روی مصرف‌کننده نیست. انگیزه شخص برای مصرف، محیط اجتماعی حاکم بر مصرف مواد، هنجارهای اجتماعی حاکم بر مواد و شیوه مصرف، همگی بر چگونگی تاثیر این مواد موثر هستند. آنچه در این مقاله بدان می‌پردازیم، انگیزه‌های اجتماعی پنهان درعقب مصرف موادمخدر است که مسوولان کمتر به آن توجه می‌کنند.
آنچه در جامعه ما مشاهده می‌شود یا اینکه خدمات درمانی موثری وجود ندارند و یا اگر وجود دارند بیشتر تاکید بر تداوی اعتیاد است تا شناخت انگیزه‌های که در حقیقت شخص را به طرف اعتیاد می‌برند و از عوامل مهم جلوگیری از اعتیاد به حساب می‌آیند.
تداوی معتادان به مواد مخدر تنها یک بخش از برنامه مبارزه با اعتیاد باشد وگرنه اثربخشی آن تنها در سطح باقی خواهد ماند
اعتیاد به موادمخدر، پدیده‌ای چند بعدی است:عوامل فرهنگی-اجتماعی از جمله عوامل موثر در گسترش این پدیده است. اثر فرهنگ‌های محلی/منطقه‌ای، در پایین یا بالا بودن فیصدی مصرف‌کنندگان موادمخدر، مورد مطالعه مردم‌شناسان فرهنگی است. مصرف موادمخدر در میان زنان، مردان، اقوام و نژادهای مختلف در سنین مختلف عمر و بر حسب موقعیت اجتماعی افراد متغیر است. متاسفانه اثر عوامل اجتماعی چندان مورد توجه مراکز درمانی قرار نگرفته است.
محرومیت نسبی: از دیدگاه جامعه‌شناسان معاصر (مرتن، سیرایت، میلز، کوهن و سانزلند) انگیزه شخص برای رفتار، ریشه در خاستگاه اجتماعی افراد دارد و افراد زیر فشار عوامل اجتماعی به بسیاری از رفتارهای خلاف اخلاق دست می‌زنند در حالی که غالبا از انگیزه‌های خود چندان آگاه نیستند. تحلیل‌گران جامعه‌شناسی و روانشناسی اجتماعی آنها را تحلیل کرده و رابطه میان آنها و بسیاری کج‌روی‌های اجتماعی را نشان می‌دهند.
یونگ رییس دیپارتمنت جرم‌شناسی پوهنتون میدل صحبت از احساس محرومیت نسبی میکند. او بسیاری انحرافات اجتماعی را حاصل توزیع نابرابر منابع و درآمدها در سطح جامعه میداند .احساس محرومیت نسبی در گذشته میان قشرهای پایین جامعه بوده، اما در جوامع امروزی این احساس به داخل گروه های قومی، خانوادگی و همسایگی نیز گسترش یافته است.
آنچه احساس محرومیت نسبی را شدت می‌بخشد، افزایش نیازها زیر فشار تولیدات انبوه جامعه صنعتی است (مانند موتر، موبایل، وسایل برقی خانگی، لباس و غیره)
احساس ناامنی: از سوی دیگر، فقدان امنیت در حوزه‌های دیگر زندگی امروزی، بر احساس محرومیت نسبی می‌افزایند و آن را تقویت می‌کنند مانند احساس ناامنی شغلی، احساس ناامنی در زندگیخانوادگی، حتی احساس ناامنی در سایر حوزه‌ها، همه در دنیای امروز احساس تنش و اضطراب را تشدید کرده اند. آنچه در دنیای امروز توانسته است به اینگونه ناامنی‌ها و اضطراب‌های افراد جواب فوری دهد، استفاده از موادمخدر است که هر روز ابعاد وسیع‌تری پیدا می‌کند.  نوشته: داکتر جعفر سخاوت ویرایش و اضافات: داکتر اسماعیل درمان
نقش تکنولوژی و تمدن
اگرچه پیشرفتهای تکنولوژی در قرن بیستم سبب تحولات دایمی و نیز پیشرفت همه جانبه معیارهای زندگی از جمله بهداشت عمومی گردیده و در بهبود زندگی مردم موثر واقع شده است، اما در عین حال عوارضی چون ترس از تامین آینده و تشویش و اضطراب نیز با خود به ارمغان آورده است که در بسیاری از مردم منجر به پیدایش کشمکش های روانی شده است. کشمکش‌ها ، حتی بیش از محرومیت‌ها ، سبب درهم ریختن مکانیسم‌های دفاعی افراد می‌شود و از اینرو بیماریهای روانی ناشی از کشمکش‌ها و اضطرابها بیش از بیماریهای جسمی بشر را آزار می‌دهند.
نقش خانواده دراعتیاد و پیشگیری از اعتیاد فرزندان
خانواده تاثیر عمیقی در کودک می‌گذارد و شخصیت او را پی‌ریزی می‌کند. اگر محیط خانواده سالم باشد کودک دارای اعتماد به‌ نفس ، مهر و محبت و احساس مسئولیت می‌شود. بررسیهای متعدد نشان داده است که اگر کودک مورد توجه خانواده واقع نشود و یا از خانواده طرد شود و یا برعکس اگر بیش از حد مورد توجه و حمایت واقع شود آماده کجروی ، ناسازگاری و تجاوز به حقوق دیگران خواهد شد. کودکانی که در محیط خانه پذیرفته نشده‌اند و با محرومیت عاطفی و فقدان مهر مادری روبرو بوده‌اند، محبت و عواطف دیگران را احساس نمی‌کنند و با ترک خانه و مدرسه و ناسازگاری رفتار خصمانه بروز می‌دهند. این افراد فاقد قدرت سازش می‌شوند.
حمایت بیش از اندازه و اغماض بی‌نهایت پدر و مادر نیز سبب می‌شود که کودک بسیار پرتوقع و به اصطلاح لوس و نازپرورده بار آید و در نتیجه به ‌تدریج در سازش با دیگران دچار اشکال شود. چنین فردی به‌عنوان یک موجود ضد اجتماعی طعمه خوبی برای قاچاقچیان مواد مخدر و جنایتکاران به ‌شمار می‌آید. برقراری رابطه صحیح پدر و مادر با کودک سبب می‌شود که رشد شخصیت بچه سیر طبیعی داشته باشد و از انحراف و کجروی مصون بماند. عواقب خطرناک اعتیاد ایجاب می‌کند که والدین از لحظه تولد ، بچه را موجودی بدانند که یاد می‌گیرد و رشد شخصیت او منوط به برقراری رابطه صحیح بین همه اعضا خانواده است. مواظبت مادر از کودک و ایجاد رابطه عاطفی با فرزند و رفتار خردمندانه توام با مهربانی پدر نه تنها به رشد شخصیت و متعادل شدن کودک.
عوامل و  زمينه هاي خطرساز براي مصرف موادمخدر از دید گاه جامعه شناسی
- فرهنگ و جامعه
- قوانين مساعد براي مصرف موادمخدر
- هنجارهاي اجتماعي مساعد براي مصرف موادمخدر
- دسترسي به موادمخدر
- بي سروساماني محله اي
- عوامل بين فردي
- مصرف موادمخدر توسط والدين و افراد خانواده
- ديدگاه هاي مثبت خانواده نسبت به مصرف موادمخدر
- عملكردهاي مديريتي خانواده هاي نامنسجم
- تضاد و فروپاشي خانوادگي
- طرد از سوي
- معاشرت با مصرف كننده موادمخدر
- عوامل رفتاري رواني
- مشكلات مداوم / اوليه رفتار
- شكست هاي تحصيلي
- تعهد كم به مدرسه
- بيگانگي
- طغيان
- نگرش هاي مساعد به مصرف موادمخدر
- مصرف موادمخدر
- عوامل زيستي و ژنتيكي
- استعداد فرد براي مصرف موادمخدر
- آسيب پذيري رواني فيزيكي در مقابل اثرات مواد
- محروميت هاي اقتصادي شديد
عوامل كه اغلب در محيط هاي اقتصادي اجتماعي محروم يافت مي شوند، عبارتند از:
- خانواده هايي كه اعضاي آنها سابقه مصرف الكل و يا سابقه جرم و رفتار غيراجتماعي دارند.
- سرپرستي ناقص والدين با واكنش هايي كه از سهل انگاري تا خشونت در نوسان است.
- پذيرش مواد توسط والدين يا مصرف مواد خطرناك توسط آنها.
- دوستاني كه موادمخدر مصرف ميكنند.
- بچه هايي كه از ديرهنگام در مراحل ابتدايي تحصيل ناموفق بوده و به هنگام نوجواني اصلا به مدرسه لاق هاي ندارند.
- بچه هايي كه از خودبيگانه و شورشي هستند.
- رفتار غيراجتماعي در اوايل نوجواني و به ويژه رفتارپرخاشگرانه.
2 –  نظریه روانکاوی
در مقالات روانکاوی، رفتار معتاد به مواد مخدر بر حسب تثبیت لیبیدویی، با پسرفت به سطوح پیش تناسلی ، دهانی ، یا حتی سطوح ابتدایی تر رشد روانی ، جنسی توصیف شده و بیش از همه روی حالت دهانی تاکید شده است از سوی دیگر ضرورت توضیح روابط سوء مصرف دارو، دفاع، کنترل تکانه ، اختلالات عاطفی و مکانیسم های انطباقی منجر به انحراف اخیر در فرموله کردن پویشی با تاکید بر روان شناسی ایگو گردیده است.
همچنین اغلب تصور می شود که پاتولوژی شدید ایگو با سوء مصرف مواد مخدر رابطه دارد و حاکی از آشفتگی های عمیق مربوط به رشد می باشد .
رابطه بین ایگو وعواطف نیز به عنوان یک مسئله کلیدی همواره مطرح بوده است.
3- نظریه های روانی – اجتماعی و روان پویشی
نظریه های متعدد روان پویشی در مورد سوء مصرف مواد در ۱۰۰ ساله اخیر رواج یافته اند و از منظرهای گوناگون به این مسئله پرداخته اند .
در نظریه های کلاسیک سوء مصرف مواد، معادل استمنا و یک مکانیسم دفاعی در مقابل تکانه های همجنس گرایانه یا تظاهری از پس رفت دهانی تلقی می شد، امادر فرمول بندی های روان پویشی اخیر بر رابطه بین مصرف مواد و افسردگی تاکید می گردد و مصرف این مواد بازتاب اعمال مختل ایگو معرفی می شود در رویکردهای روان پویشی به احتمال ارتباط سوء مصرف مواد با بی ثباتی دوران کودکی فرد نیز اشاره می گردد و پژوهش های زیادی هم اختلالات شخصیت را پیدایش وابستگی به این مواد ربط ندارند .
اما در مجموع در شمار کمی از نظریه های روانی اجتماعی به نقش خانواده و جامعه در گرایش به مواد مخدر تاکید شده است چون دلایل چندان محکمی برای قائل شدن به یک نقش اجتماعی در پیدایش الگوهای سوء مصرف مواد و وابستگی به مواد وجود ندارند.
امروزه روزنامه ها مملو از حکایات تکان دهنده د رمورد چگونگی نفوذ فرهنگ استعمال مواد مخدر به ویژه در نواحی فقیر شهری است این مقالات نشان می دهند که چگونه کودکان در سنین بسیار پایین با دنیای این مواد آشنا می گردند اما با وجود این چندان موید تاثیر فشار اجتماعی بر کودکان جهت سوء مصرف مواد یا وابستگی به آنها نیستند و بیشتر بر سایر عوامل اشاره دارند .
4- نظریه های رفتاری
بعضی از نظریه های سوء مصرف مواد مخدر بر رفتار مواد طلبانه افراد تاکید کرده اند تا علائم جسمی وابستگی به بیان دیگر در مدل رفتاری نمی توان بر وجود علائم ترک یا تحمل متکی بود چراکه سوء مصرف بسیاری از مواد با پیدایش وابستگی فیزیولوژیکی همراه نیست .
بعضی از پژوهشگران در پی یافتن آن بوده اند که کدام اصول رفتاری عمده در ایجاد رفتار مواد طلبانه موثرند و یافته های آنان نشان داده است که زمینه های تقویت مثبت و اثرات نامطلوب بعضی از مواد در درجه اول اهمیت قرار دارند به طوری که در بیشتر موارد سوء مصرف با تجربه مثبت پس از نخستین بار مصرف که به عنوان یک تقویت کننده برای رفتار مواد طلبانه عمل می کند تداوم می یابد .
البته بسیاری از مواد نیز با اثرات نامطلوب همراه هستند که در این صورت در جهت کاهش رفتار مواد طلبانه عمل می کنند.
همچنین شخص باید قادر به تفکیک ماده سوء مصرف با سایر مواد باشد و تقریبا تمام رفتارهای مواد طلبانه او با نشانه های دیگری که ممکن است باتجربه مصرف دارو همراه گردند. رابطه دارند
5- نظریه های ژنتیک
قرائن محکم به دست آمده از مطالعه فرزند خوانده ها و دوقلوهایی که جدا از هم بزرگ شده اند حاکی از آن است که در علت سوء مصرف الکل یک جزء ژنتیک وجود دارد امادر سایر انواع سوء مصرف مواد یا وابستگی به مواد وجود یک الگوی ژنتیک چندان قطعیت ندارد با وجود این در بعضی از مطالعات یک پایه ژنتیک برای وابستگی و سوء مصرف مواد غیرالکلی یافت شده است محققین به تازگی از روش یکی مورفسیم طولی قطعات عدود شده در مورد سوء مصرف و وابستگی مواد استفاده کرده اند و گزارش های معدودی از روابط (rfi,p) منتشر شده شده است. (پور افکاری، ۱۳۷۸، جلد دوم).
پايگاه اينترنتي رويترز به نقل از دكتر "كنث اس. كندلر" رييس اين مطالعه گزارش داد، مطالعات پيشين در زمينه نقش ژن‌ها در مصرف غيرقانوني مواد مخدر در كشورهايي مانند آمريكا و استراليا كه ميزان اعتياد در آنها زياد است انجام شده است.
كندلر از دانشكده پزشكي ويريجينا در ريچموند گفت: "اين اولين مطالعه‌اي است كه اهميت عوامل ژنتيك را در مصرف مواد مخدر در كشوري مانند نروژ كه ميزان مشكلات مرتبط با مواد مخدر در آنجا پايين است، نشان مي‌دهد.
گفته مي‌شود در چنين كشورهايي عوامل اجتماعي و نه عوامل ژنتيكي بيشترين اهميت را دارند. اما نتايج مطالعه جديد اين فرضيه‌ها را تاييد نمي‌كند.
گروه كندلر در اين مطالعه با ‪ ۱۳۸۶دوقلوي جوان نروژي در مورد مصرف مواد مخدر غيرقانوني از جمله ماري‌جوانا، مواد محرك، ترياك ، كوكايين و مواد توهم زا مصاحبه كرده و آنها را مورد ارزيابي قرار دادند.
كندلر گفت: اين يافته‌ها در كل شواهد محكمي ارايه مي‌كند كه نشان مي‌دهد احتمال اعتياد به مواد مخدر در افراد متفاوت است و اين تفاوت تحت تاثير شديد عوامل ژنتيكي است.
در اين مطالعه ديده شد احتمال اينكه هر دو دوقلوها مواد مخدر مصرف كنند در دوقلوهاي همسان بسيار بيشتر از دوقلوهاي غيرهمسان است.
مصرف مواد روان گردان در هر دو نوع دوقلوها نادر بود، اما بازهم در دوقلوهاي همسان بسيار بيشتر از دوقلوهاي غيرهمسان مشاهده شد.
دوقلوهاي همسان يك زيگوتي هستند يعني اين دوقلوها از يك تخمك كه پس از باروري به دو نيم تقسيم شده است به وجود آمده‌اند. اين دوقلوها از ساختار ژنتيك مشابه‌اي برخوردارند. اما دوقلوهاي غيرهمسان دو زيگوتي هستند يعني دو تخمك هم زمان بارور شده و دو جنين به وجود آورده‌اند. شباهت ژنتيكي اين دوقلوها نظير ساير خواهر و برادران آنهاست. محققان نقش ژنها در اعتياد به مواد مخدر را بالا و بين ‪ ۵۸تا ‪ ۸۱درصد مي‌دانند.
كلندر در نتيجه‌گيري اعلام كرد، علاوه بر يافته‌هاي قبلي، نتايج اين بررسي نشان مي‌دهد عوامل ژنتيك احتمالا نقش مهمي در مصرف داروهاي روان‌گردان و اعتياد در بسياري از كشورهاي جهان دارند.
مشروح اين مطالعه را مي‌توانيد در شماره ژوئيه ‪ ،۲۰۰۶مجله "‪Medicine ‪ "Psychologicalبخوانيد.
5- نظریه های نوروشیمیایی
امروزه پژوهش گران برای اکثر مواد سوء مصرف -به استثنای الکل- نوعی ناقل های عصبی یا گیرنده های ناقل عصبی که مواد بر آنها موثراند، شناسایی کرده اند .
به عنوان مثال ترکیبات تریاک برگیرنده های تریاک اثر می کنند. بنابراین در کسی که فعالیت افیونی درون زا کم است (سطح اندورفین ها ) پایین یا فعالیت آنتاگونیستی افیونی درون زا خیلی بالاست ) خطر ابتلا به وابستگی به ترکیبات تریاک بیشتر می باشد اما بعضی از پژوهشگران این نوع فرضیه را nv مطالعات خود تضعیف می کنند حتی در کسی که کارکرد گیرنده درون زا در او کاملا طبیعی و غلظت ناقل های عصبی بهنجار است.
از سوی دیگر مصرف طولانی یک ماده مورد سوء مصرف ممکن است سیستم های گیرنده را در مغز تعدیل نماید به طوری که مغز برای حفظ تعادل خود حضورماده برون زا طلب می کند چنین فرایندی در سطح گیرنده مرکزی می باشد . با این وصف، اثبات تعدیل میزان آزاد شدن ناقل عصبی و عمل گیرنده های ناقل عصبی دشوار است و پژوهش های جدید بر تاثیر مواد بر سیستم پیام برنده دوم و تنظیم ژن متمرکز می باشد.
6- دیدگاه سنخ شناسی
به نظر طرفداران این دیدگاه از پیش نمی توان عامل یا عواملی را علت آسیب های اجتماعی به شمار آورد بلکه آسیب های اجتماعی - و از جمله اعتیاد- در خصوص تیپ های معین افراد و سنخ شناسی آسیب ها قابل بحث و بررسی است به بیان دیگر هر آسیب اجتماعی در زمینه گونه های مختلف انسانی دارای عامل تعیین کننده متفاوت می باشد. (برژره، ۱۳۶۸)
نظريه هاي جامعه شناختي به بررسي ساختارهاي اجتماعي و رفتار اجتماعي مي پردازند، بنابراين مصرف مواد را در يك بافت اجتماعي مطالعه مي كنند. يك ديدگاه جامع هشناختي اغلب مصرف مواد را محصول وضعي تها و روابط اجتماعي مي داند كه باعث ايجاد نااميدي، ناكامي، محروميت و احساس عمومي از خودبيگانگي در ميان بخش هاي آسي بپذير جمعيتمي شوند.( Biernacki 1986 ) موسسه ملي مصرف موادمخدرDrug Abuse 1987) ) عواملي را كه با مصرف مواد توسط جوانان همبستگي مثبت دارد، به طور خلاصه بيان كرده است. اين
دلایل گرایش به مصرف مواد مخدر روان گردان جدید:
مواد صنعتي و شيميايي داراي ويژگي‌هايي است كه احتمال شيوع روزافزون آن را در جامعه فراهم آورده است.
جوان بودن جامعه ايران، وضعيت خاص شهرنشيني كه گرايش به اين گونه مواد را افزايش مي‌دهد.
عواملی که بطور چشمگیر باعث افزایش گرایش به مصرف این نوع مواد گردیده است عبارتند از :
1)    سودآوري تجارت و خريد و فروش اين گونه مواد
2)    عدم شناخت و اطلاع مردم و مأمورين دولتي با طيف وگستردگی اين مواد
3)    مصرف آسان
4)    دسترسي آسان به آنها
5)    جذاب و شكيل بودن اقلام در دسترس اين مواد
6)    پنهان بودن سوء‌مصرف اين مواد در بين سوء‌مصرف‌كنندگان به جهت عدم وجود آثار فيزيكي و جسماني بارز
7)    عدم وجود قوانين محدود كننده و مجازاتي چشمگير
8)    قابليت مصرف آسان
از طرف ديگر عدم وجود آمار از ميزان شيوع و بروز اين گونه مواد در كشور ايران باعث شده است كه امكان برنامه‌ريزي و اتخاذ تدابير مقابله‌اي از مسؤولين سلب شود.
بيشترين طيف مورد تهاجم از سوي اين داروها، بخش جوان و نوجوان جامعه را شامل مي‌شود، لذا طيف دانش‌آموز و يا دانشجوي ما به شدت از سوي اين مواد تهديد مي‌شوند.
در صورتي كه طرحي براي مقابله با آنها آماده نگردد، اين احتمال وجود دارد كه بخشي از قشر جوان و نوجوان جامعه پس از برخورد با استرس‌هاي خانواده و جامعه و مشكلات فردي همچون مسايل تحصيلي، نداشتن فضاي مناسب براي مطالعه، نداشتن امكانات كافي براي تهيه وسايل درسي وكمك درسي و ... ، متوسل به اين گونه مواد گردند.
ويژگيهاي فردي گرایش به مصرف مواد مخدر :
بررسیهای بعمل آمده بیانگر این است که شیوع به مصرف مواد مخدر در افراد مذکر بیشتر از افراد مونث است، همچنین تجرد، بیکاری، ویژگیهای خاص شخصیتی (عدم اعتماد به نفس، كنجكاوي، روحيه لذت طلبي)  و نداشتن مهارتهای اجتماعی
و فردی در زندگی، پائین بودن سطح سواد و تحصیلات، عدم اطلاعات از مضرات مواد و کمرنگی اعتقادات مذهبی و بیماریهای جسمی از جمله مهمترین عوامل ابتلا به مصرف مواد مخدر میباشد.
کمبودها و نواقص آموزشی، درمانی و اجتماع-فرهنگی در مسیر بر طرف نمودن معضل اعتیاد :
1) كمبود مراكز مشاوره
2) كمبود افراد متخصص در زمينه اعتياد
3) كمبود مراكز تفريحي، فرهنگي و ورزشي
4) كمبود مراكز پژوهشي مرتبط با اعتياد
5) بالا بودن هزينه استفاده از مراكز فرهنگي
6) كمبود مراكز اشتغال زايي
7) كمبود مراكز درماني معتادين
8) عدم وجود تخت جهت درمان معتادين (بستري)
9) پايين بودن كيفيت برنامه هاي صدا و سيما
10) عدم وجود سازمان مسئول در خصوص مبارزه فرهنگي با اعتياد
11) نداشتن سيستم ارزشيابي صحيح كليه فعاليتهاي ضد اعتياد
12) عدم وجود آموزش مناسب در خصوص اعتياد در جامعه
13) كمبود برنامه هاي فرهنگي و عدم كارآيي آموزش ها در زمينه فرهنگ ديني
شایعترین مواد مورد مصرف در ایران
روزگاري ماده مصرفي اصلي معتادان ترياک بود، اما آرام آرام به سمت هروئين و کراک تغيير کرد و امروز مواد صنعتي زنگ خطر بزرگ را به صدا درآورده‌اند‌. متاسفانه بسياري از جوانان به غلط تصور مي‌کنند اين مواد خطري ندارند يا اثر آنها موقت است و معتاد کننده نيستند، در حالي که اين مواد بسيار خطرناکتر از مواد مخدر سنتي بوده و اثر مخرب آنها دائمي است و ترک آنها نيز به سختي ممکن است.
الگوي مصرف مواد مخدر در ايران در حال تغيير است و گرايش نسل امروز به مصرف مواد صناعي بسيار شده است، اين در حالي است که مضرات اين گونه مخدر ها به مراتب بيشتر و ناگوار تر از مخدر هاي سنتي است.
پیشگیری از اعتیاد
پيشگيري چيست؟
بر طبق نظر مركز پيشگيري از سوء مصرف مواد (CSAP) يكي از سه مركز تحت نظرمديريت سرويس‌هاي بهداشت رواني و سوءمصرف مواد (SAMSHA)، بخشي از خدمات بهداشت عمومي آمريكا، دپارتمان خدمات انساني و بهداشتي، پيشگيري بعنوان مجموعه كوششهاي ما براي تامين زندگي سالم و سازنده براي همه افراد گفته مي‌شود.
پيشگيري سبك‌هاي زندگي سازنده را ارتقاء و بهبود مي‌بخشد كه اين سبكها مخالف سوء مصرف مواد است و ايجاد محيط‌هاي اجتماعي را تشويق مي‌كند كه سبك‌هاي زندگي عاري از مواد را تسهيل مي‌كند. پيشگيري باعث جلوگيري از مشكلات مربوط به سوء مصرف مواد مي‌شود.
پيشگيري موفق از تنباكو، الكل، و ديگر مواد به اين معني است كه نوجوانان، زنان حامله و ديگر جمعيت‌هاي در معرض خطر، الكل، تنباكو و ديگر مواد را مصرف نكنند. پيشگيري خطر مصرف مواد را كاهش مي‌دهد و محيط ايمن را بوجود مي‌آورد. پيشگيري موفق منجر به كاهش در مرگ و ميرهاي مربوط به ترافيك، خشونت. HIV./AIDS و ديگر بيماريهاي مقاربتي جنسي (STDs)، تجاوز، حاملگي نوجوان، سوء رفتار با كودك، سرطان و بيماري قلبي، صدمات و تروما و ديگر مشكلات مربوط به سوء مصرف مواد مي‌شود. پيشگيري فرآيند پويايي است كه بايد مرتبط با هر نسل باشد و استمرار پيدا كند.
جزوه راهنماي پيشگيري و درمان اعتياد،گروه مؤلفين ،1376،سازمان بهزيستي كشور معاونت امور فرهنگي وپيشگيري .
پیشیگری از اعتیاد در جهان
مهم ترین استراتژی های پیشگیری از اعتیاد در سطح جهان به شرح زیر است :
۱- آگاه سازی افراد در مورد خطرات و مضرات مواد مخدر.
۲- افزایش مهارتهای زندگی مانند مهارت تصمیم گیری، حل مسئله و ارتباطات اجتماعی.
۳- تقویت فعالیت های جایگزین به جای مواد مخدر برای ارضای نیازهای روانی و اجتماعی نوجوانان و جوانان.
۴- مشاوره و مداخله در بحران های مختلف در طول زندگی.
۵- ارتقای سطح بینش فرهنگی و مذهبی.
۶- تقویت قوانین و مقررات مبارزه با مواد مخدر.
۷- درمان معتادان برای جلویگری از افزایش اعتیاد در سطح جامعه
بدیهی است که استراتژیهای فوق در قالب فعالیت های زیر قرار می گیرند :
۱- فعالیتهای متمرکز بر فرد
۲- فعالیت های متمرکز بر آموزش وآگاه سازی والدین .
۳- فعالیت های متمرکز بر معلمان و مدرسه.
۴- فعالیت های پیشگیری با استفاده از رسانه ها.
۵- فعالیت پیشگیری با استفاده از شبکه مراقبتهای بهداشتی اولیه .
۶- وضع و اجرای قوانین و مقررات لازم .
روش های دیگر پیشگیری از اعتیاد
مهمترین روشهای پیشگیری از اعتیاد ( توسط خانواده ، مدرسه ، رسانه ، دستگاه های مسئول بهداشت و . . ) را می توان در قالب محورهای زیر خلاصه کرد:
۱- تاثیر بر ارزش ها و نگرشها : تغییر نگرش های مثبت وتثبیت نگرش های منفی نسبت به مصرف مواد مخدر
۲- آموزش مهارت های اجتماعی و تطابق با استرس ها :
مهارت های اجتماعی به معنای توانایی انطباق کافی در روابط بین فردی است از این رو با افزایش مهارت های اجتماعی می توان فرد را به پیش بینی عواقب رفتار خود و دیگران هدایت کرد این توانایی موجب تنظیم رفتار فرد و درونی کردن تشویق ها و تنبیه ها و در نتیجه تغییر رفتاری او می شود مطالعات نیز ثابت کرده که آموزش مهارت های اجتماعی منجر به کاهش سوء مصرف مواد مخدر ودر نتیجه افت پرخاشگری، انزوا ، و فرار از مدرسه وخانه می شود و سرقت را هم کاهش می دهد. بدین ترتیب مهمترین مهارت های اجتماعی عبارت اند از
الف) مهارتهای ارتباطی.
ب) توانایی اظهار نظر.
ج) توانایی مخالفت و رد کردن.
۳- شناسایی افراد در معرض خطر و انجام اقدامات لازم : ضروری است که کسانی را که با ارزش ها و ساختارهای اجتماعی ( خانواده ، مدرسه ، مذهب )پیوندی ندارند شناسایی و مورد توجه قرار داد. همچنین به افراد درگیر با استرس های گوناگون از قبیل مرگ والدین ، بیماری ، بلایای طبیعی ، مهاجرت ، اخراج از مدرسه ، فرار از خانه ) که معمولا منجر به بروز واکنشهای حاد روانی می شوند و مدتی طول می کشد تا فرد با شرایط جدید سازگار گردد در مورد عدم استفاده از مواد مخدر جهت کاهش درد و زجر هشدار داده شود .
۴- ارضای نیاز های اجتماعی و روانی نوجوانان.
۵- آموزش مقاومت در مقابل فشارهای دوستان.
۶- الگو بخشی و آموزش از طریق همسالان.
۷- فعالیت های پیشگیری متمرکز بر آموزش و آگاه سازی والدین.
۸- آموزش اطلاعات لازم در مورد مواد مخدر.
۹- افزایش مهارت لازم برای تحکیم پیوند های خانوادگی.
۱۰- وضع مقررات واضح در خانواده.
۱۱- آموزش الگوی خوب بودن.
۱۲- تشویق فعالیت های سالم و خلاق.
۱۳- ترغیب تشکیلات والدین.
۱۴- اجرای فعالیت های پیشگیری از طریق مدرسه و معلمان.
۱۵- فعالیت های پیشگیری با استفاده از امکانات رسانه ها : تلویزیون ، رادیو، روزنامه ، مجلات و پوستر.
۱۶- اجرای فعالیت های پیشگیری از طریق محل های کار و مکان های تجمع مانند سربازخانه ها ، کارخانه و دانشگاه ها.
۱۷- فعالیت های پیشگیری با استفاده از شبکه مراقبت های بهداشتی.
عوامل خطر ساز و محافظت كننده در سوء مصرف و وابستگي به مواد:
تبيين سوء مصرف و وابستگي به مواد از ديدگاه عوامل خطر‌ساز و محافظت‌كننده از اين جهت سودمند است كه افقي نو در برنامه‌هاي پيشگيري اوليه باز‌مي‌گشايد و هزينه‌هاي سرسام‌آور درمان اختلالات مربوط به سوء مصرف و وابستگي را به ميزان زيادي كاهش مي‌دهد.
عوامل خطرساز ويژگيها يا اتفاقاتي هستند كه اگر در شخصي وجود داشته باشند،‌ كمتر احتمال دارد كه او به اختلال يا بيماري معيني مبتلا شود.عامل خطرساز محافظت‌كننده در دو قطب يك پيوستار قرار دارند.
 داشتن عوامل خطرساز به اين معني نيست كه حتماً فرد به يك اختلال مبتلا مي‌شود، بلكه احتمال خطر در اين فرد افزايش مي‌يابد. همينطور وجود عوامل محافظت‌كننده به اين معني نيست كه حتماً فرد به يك اختلال مبتلا نمي‌شود بلكه احتمال مصونيت در مقابل بيماري براي فرد افزايش مي‌يابد.عوامل خطرساز و محافظت‌كنندة بيشماري براي سوء مصرف و وابستگي به مواد وجود دارد قبل از برشمردن اين عوامل، ويژگيهاي آنها در زير آمده است:
1ـ افزايشي عمل مي‌كنند. به اين معني كه عوامل مي‌توانند با همديگر جمع شدن آنها احتمال خطر يا مصونيت افزايش مي‌يابد. مثلاً وجود افسردگي و اضطراب و دسترس‌پذيري به مواد در يك شخص احتمال خطر سوء مصرف را در او افزايش مي‌دهد.
2ـ از نظر كميت و كيفيت متفاوتند. به اين معني كه هريك از عوامل خطر‌ساز و محافظت‌كننده به لحاظ كيفيت و كميت با همديگر فرق دارند مثلاً كيفيت و چگونگي اضطراب از افسردگي متفاوت است.
3ـ اهميت آنها در اشخاص يا گروهها متفاوت است. در اشخاص يا گروههاي نژادي ممكن است اين عوامل به شكل متفاوتي عمل‌ كننده مثلاً در گروهي دسترس‌پذيري به مواد اهميت بيشتر داشته باشد. در حالي كه در گروه ديگري نداشتن نگرشهاي مذهبي به عنوان عامل خطرساز عمده عمل مي‌كند.
4ـ تأثير‌شان در زمانهاي مختلف در چرخه زندگي متفاوت است. اين عوامل بسته به اينكه فرد در چه سني به سر مي‌برد و چه دوراني را پشت سر مي‌گذارد به لحاظ تأثير و خطرزايي يا محافظت‌كنندگي متفاوت هستند.
5ـ اهميت آنها در ظاهر ساختن مراحل مصرف دارو و پيامدهاي مرتبط با آن متفاوت است. هريك از عوامل خطرساز و محافظت كننده مي‌توانند در ظاهر ساختن مراحل مصرف دارو و متفاوت عمل كنند و پيامدهاي متفاوتي داشته باشند. مثلاً افسردگي به عنوان يك عامل خطرسازي مي تواند شروع مصرف مواد را در فرد به نحو خاصي ايجاد كند و پيامدهاي متفاوتي براي فرد باعث شود.
6ـ اين عوامل مي‌توانند در معرض تغيير قرار گيرند. به اين معني كه با مداخلات پيشگيرانه مي‌توان افسردگي با اضطراب را در افراد يا جمعيتي خاص كاهش داد و از اين طريق احتمال خطر را كاهش داد. همينطور در افراد مي‌توان عوامل محافظت كننده مثل نگرشهاي مذهبي،‌ مهارتهاي مقابله‌اي را افزايش داد و احتمال مصونيت را بيشتر كرد.

و من ا... التوفيق
تهيه و تنظيم استاد ارجمند جناب آقاي سياوش شايسته

مقدمه
اعتیاد یــک «بیمارى اجتماعی» است که عوارض جسمى و روانى دارد و تا زمانى که بـه علل گرایش «بیمار» توجه نشود، درمان جسمى و روانى فقط براى مدتى نتیجه‏ بخش خواهد بود و فرد معتاد دوباره گرفتار« مواد اعتیاد آور» می‏ گردد. اعتیاد به موادمخدر یکى از مهمترین مشکلات اجتماعی، اقتصادى و بهداشتى است که عوارض ناشى از آن تهدیدى جدى براى جامعه بشرى محسوب شده و موجب رکود اجتماعى در زمینه ‏هاى مختلف مى‌گـــــردد .همچنین ویــرانگری‏ هاى حاصل از آن زمینه ساز سقوط بسیارى از ارزش‌ها و هنجارهاى فرهنگى و اخلاقى شده و بدین ترتیب سلامت جامعه را بطور جدى به مخاطره مى‌اندازد.پدیده شوم قاچاق موادمخدر بیش از آنکه فعالیتى سوداگرانه، تجارى و اقتصادى در عرصه مافیاى اقتصاد بین ‏المللى باشد، ابزارى کارآمد، مؤثر و راهبردى در گسترش نظام سلطه صاحبان قدرت جهان بر کشورهاى توسعه نیافته است. تحلیلگران مسائل سیاسى و اجتماعى بر این باورند که در تهاجم و نفوذ فرهنگی، پدیده موادمخدر مهمترین عامل به تباهى کشیدن و انحطاط اخلاقى جوامع به شمار می‏ رود. متاسفانه گسترش دامنه مصرف موادمخدر در جامعه امروزى به حدى است که حتى قشر متفکر و تحصیل کرده را نیز به سمت خود کشانده است. مبارزه با اعتیاد نیز قطعاً بیش از آنکه ماموریتى در راستاى وظایف مصرحه نیروى انتظامى باشد، اقدامى است استراتژیک در مقابله با ابزار نظام سلطه جهانى در انحطاط اخلاقى جوامع با اهداف خاص سیاسی.اعتیاد بعنوان یک آسیب اجتماعی، هیچ گاه بطور کامل ریشه‏  کن نخواهد شد، اما با تدبیر، اندیشه و تلاشى مخلصانه حداقل می‏توان آنرا به کنترل در آورد. در این راستا تلاش ما بر این است تا با ارتقاء سطح آگاهى اقشار مختلف جامعه پیشگیرى از اعتیاد را بر درمان معتادین مقدم بداریم. به امید روزى که جامعه‏ اى داشته باشیم که اگر هم در آن فرد معتادى وجود دارد، درصدد نجات خویشتن باشد.
اعتیاد چیست؟
سازمان بهداشت جهاني مادة مخدر را اين‌گونه تعريف مي‌كند: هر ماده‌اي كه پس از وارد شدن به درون بدن بتواند بر يك يا چند عملكرد مغز تأثير بگذارد،‌ مادة مخدر است. اين تعريف مخدرهايي نظير توتون و مشروبات الكلي و مخدرهاي غير قانوني مانند هروئين و L..S.D را نيز در بر مي گيرد. ضمن اينكه در اين تعريف مصرف‌كنندگان مواد مخدر نيز بيمار تلقي مي‌شوند.ادت كردن، خو گرفتن و خود را وقف عادتي نكوهيده كردن، اعتياد تلقي مي‌شود. به عبارت ديگر، ابتلاي اسارت آميز به مادة مخدر كه از نظر جسمي يا اجتماعي زيان‌آور شمرده شود،‌ اعتياد نام دارد. اصطلاح اعتياد به سهولت قابل تعريف نيست،‌ و عواقب آن به صور مختلف نظير تحمل و وابستگي بدني هويدا مي‌شود.در طب جديد به جاي كلمة اعتياد، وابستگي به مواد به كار مي‌رود كه همان مفهوم را دارد ولي دقيق‌تر و صحيح‌‌تر است. مفهوم اين كلمه آن است كه انسان با استعمال نوعي ماده شيميايي از نظر جسمي و رواني به آن وابستگي پيدا مي‌كند. به طوري كه بر اثر دستيابي و مصرف دارو احساس آرامش و لذت به او دست مي‌دهد، اما با نرسيدن دارو، خماري، دردهاي جسماني و احساس ناراحتي را تجربه مي‌كند.در سال 1950: سازمان ملل متحد در مورد اعتياد به مواد مخدر تعريف زير را ارائه كرد:اعتياد به مواد مخدر عبارت است از مسموميت تدريجي يا حادي كه به علت مصرف مداوم يك دارو، اعم از طبيعي يا تركيبي، ‌ايجاد مي‌شود و به حال شخص و اجتماع زيان‌آور مي‌باشد.به عبارت ساده‌تر، اعتياد عبارت‌ است از وابستگي به موادي كه مصرف مكرر آن با كميت مشخص و در زمانهاي معين، از نظر مصرف كننده، ضروري و داراي ويژگي‌هاي زير است:ـ وابستگي جسمي ايجاد مي‌كند.
ـ وابستگي رواني ايجاد مي‌‌كند.
ـ پديدة تحمل در بدن نسبت به مواد مصرفي ايجاد مي‌شود.
ـ مادة مورد نياز به هر شكل و از هر طريق بايد به دست بيايد.
ـ ماده مصرفي بر مصرف كننده، خانواده و جامعه تأثير مخرب دارد.
وابستگي جسمي حالتي است كه پس از مصرف مكرر ماده‌اي خاص در شخص ايجاد مي‌شود و در صورت عدم مصرف يا از بين رفتن اثر آن، شخص دچار اختلالات شديد جسمي نظير پا درد، آبريزش بيني، دردهاي شديد استخواني، بي قراري ، دل پيچه و ... مي شود.
وابستگي رواني، ميل به تكرار تجربه احساس رضايت ناشي از سوء‌مصرف مواد است. به بيان ديگر،‌فرد با مصرف مادة مخدر، احساس رضايت را تجربه مي‌نمايد. اين احساس رضايت و خشنودي،‌ ميل به تجربه مجدد آن ماده را در ذهن برمي‌انگيزد كه خود باعث تكرار مصرف مي‌شود. در واقع اين حالت ميل، گونه‌اي از شرطي شدن است؛ به طوري كه فرد عملاً با مصرف آن ماده در موقع ناراحتي، آن را تجربه مي‌كند. در اين نوع وابستگي، مصرف كننده علاوه بر مادة مصرفي، ‌به شرايطي محيطي و آدابي كه ويژة افراد مزبور است نيز وابسته مي‌شود.
پديدة تحمل،‌ سازگاري انسان با مادة مصرفي است و نشانة آن تخفيف و كاهش واكنشهاي جسمي، نسبت به مصرف مداوم مقدار معيني از يك ماده است. در نتيجه اگر مصرف كننده بخواهد همان حالات را تجربه كند، بايد مقدار بيشتري از آن ماده را مصرف كند.مثال:اگر فرد روزي يك نخود ترياك مصرف مي‌كرده است، به تدريج مجبور مي‌شود روزي دو نخود مصرف كند.
اگر فرد روزي دو بار حشيش مي‌كشيده است، به تدريج مجبور مي‌شود روزي پنج بار حشيش بكشد.
منظور از سوء مصرف مواد مخدر، مصرف هر نوع ماده مخدري است كه زيانهاي جسمي، رواني، عاطفي و اجتماعي به شخص مصرف كننده يا ديگران وارد مي‌كند. به اين ترتيب مصرف هرگونه ماده ممنوع يا تحت كنترل، بدون هدف درماني، سوء مصرف شمرده مي‌شود.مثال: ـ‌ مصرف ترياك در كشور ما غير قانوني است. پس حتي يكبار كشيدن آن سوء مصرف است.
ـ مصرف مشروبات الكلي، گاهي باعث بروز عصبانيت و پرخاشگري مي‌شود پس نوشيدن آن سوء مصرف است.
منظور از ترك،‌بازگشت معتاد به دوره بهبودي با كاهش يا قطع ماده مصرفي است. از علايم ترك اعتياد مثلاً ترياك، بروز درد در دستها و پاها و ترك حشيش ايجاد حالت تهوع مي‌باشد.
مثال:
ـ ترك ترياك باعث ايجاد درد در دست و پاها مي‌شود.
ـ ترك حشيش گاهي باعث ايجاد حالت تهوع مي‌شود.
معتاد كسي است كه بر اثر مصرف مكرر و مداوم مواد مخدر يا دارو به آن متكي شده باشد. به عبارت ديگر، قرباني هر نوع وابستگي دارويي يا رواني به مواد مخدر، معتاد شناخته مي‌شود. از نظر جامعه شناسي، معتاد كسي است كه به مواد ايجاد‌كننده تغييرات غير قابل قبول اجتماعي و فردي وابستگي دارد و در صورتي كه دارو به بدن وي نرسد، اختلالات رواني و فيزيكي موسوم به سندرم محروميت در او ايجاد مي‌شود.معتاد، فردي است كه بدون مصرف ماده مخدر يا داروي خاصي دچار علايم محروميت شود.
علايم ترك مواد افيوني
وقتي فردي به مواد افيوني معتاد شد، قطع ناگهاني مصرف آنها باعث بروز علايم ناخوشايندي مي‌شود كه 6 تا 8 ساعت پس از آخرين بار مصرف ظاهر شده و تا 10 روز باقي مي‌ماند. اوج شدت اين علايم روزهاي دوم و سوم پس از قطع است. اين علايم عبارتند از:
- درد استخواني و عضلاني
- دل پيچه و اسهال
- آبريزش از چشم و بيني
- عطسه، سكسكه و خميازه
- سيخ شدن موهاي بدن و احساس سرما و لرز
- بي قراري
- بي خوابي
- عصبانيت و پرخاشگري
اين علايم پس از چند روز رفع مي‌شوند، اما اشتياق به مصرف مواد تا چند ماه باقي مي‌ماند و همين اشتياق ممكن است سبب مصرف مجدد شود.
تاريخچه مواد مخدر (در جهان و ايران)
مکتوبات تاريخي چنين مي نمايد که بشر از آغاز تاريخ از مواد مخدر براي تسکين دردها و آلام خود که به تجربه با آنها آشنا شده بودند استفاده مي نموده است .
بر خلاف آنچه که مشهور است، چيني ها اولين مردمي نبودند که با ترياک آشنايي داشتند، گرچه حکما و دانشمندان چيني از ديرباز باخواص درماني ترياک آشنا بودند ولي احتمالا در قرن نهم و يا دهم بود که ترياک توسط اعراب به کشور چين معرفي شد.
نوشته هايي که از تمدن سومري ها باقي است، نشان مي دهد که سومريان از کهن ترين اقوامي بودند که نه تنها از ترياک استفاده مي کردند، بلکه نام « گياه شفابخش» نيز بر آن نهاده بودند، که هنوز اين نام شايع است.
پزشکان آشوري نيز صدها سال پيش از ميلاد مسيح به خواص داروئي ترياک پي برده بودند. نوشته هاي باستاني نشان مي دهد که ترياک در تمام دوره هاي تاريخ بابل، مصر، يونان و روم استعمال مي شد و حتي هومر شاعر يوناني در آثار خود از گل خشخاش سخن به ميان آورده و آن را جزو گل هاي زينتي باغ هاي روم در ششصد سال پيش از ميلاد مي دانسته است.
بر اساس پاپيروس هاي باقيمانده از مصريان، مصري ها از زمان هاي قديم خشخاش (ترياک) استعمال مي کردند و اسم (THE BAICA) مشتق از شهر THEBES است که در آن جا مي کاشتند، لذا کشت خشخاش با اين که در ممالک شرقي از جمله ايران، چين، هند، ترکيه و ممالک اروپايي به عمل مي آمد، ولي اصل آن از مصر بوده است .
مجارستان اولين کشور اروپايي است که با خشخاش آشنا شد و گياه شناسان کشور مذکور هزار و دويست سال پيش از ميلاد آن را مي شناخته و شيره اش را به کار مي برده اند.
ساکنان سرزمين هند نيز در شمار نخستين آشنايان به گياه مواد مخدر «کوکنار» مي باشند و گفته مي شود که هنگاميکه داريوش بزرگ آن کشور را گشود هنديها افيون را مي شناخته و با آن سر و کار داشتند.
يونانيان زمان سقراط به آثار طبي ترياک پي برده و براي تسکين و آرامش آلام خود به کار مي بردند.
در ايران دانشمندان و پزشکاني چون محمدبن زکرياي رازي و ابن سينا اولين کساني بودند که به خواص داروئي ترياک آشنا بوده و آن را براي مداواي بيماران خود تجويز مي کردند.
به طور کلي استعمال ترياک در ايران را پاره اي ره آورد حمله اعراب يا چنگيز و يا سوغات لشکرکشي نادرشاه به هندوستان مي دانند. ولي آن چه مسلم است در زمان حکومت صفويان مصرف اين ماده متداول بوده و چنانچه از شواهد برمي آيد، زمان صفويه استعمال ترياک بيشتر به منظور تعديل اضطراب خاطر بزرگان و در باريان و رجال عالي مقام معمول بود .
در قرن دهم هجري شاه طهماسب صفوي مصرف مواد افيوني را جدي تلقي مي کند و دستور مي دهد تا ترياک موجود در دربار را معدوم نمايند. در زمان شاه عباس ظاهرا بايد مصرف اين مواد توسعه بيشتري پيدا کرده باشد زيرا مي گويند شربت کوکنار که همان جوشانده خشخاش است بسيار رايج بوده به طوريکه شاه عباس دوم ضرورت مبارزه با آن را دريافته و براي جلوگيري از مصرف آن ناگزير از صدور احکام و فرامين موکدي مي شود.
تا پيش از قرن نوزدهم ترياک در ايران به طور وسيع کشت نمي شد و ترياک کشي آن چنان رواج نداشت. ترياک کشي در ايران از زمان ناصر الدين شاه شروع مي شود. در دوران اميرکبير کشت خشخاش به صورت آزمايشي در اطراف تهران انجام گرفته است.
استعمار انگليس پس از به زانو در آوردن هند بر آن شد که ميان لندن و هندوستان خط ارتباطي تلگراف برقرار کند و براي اينکار مي بايست از سرزمين ايران بهره مي گرفتند و از اين جهت آن را به ناصر الدين شاه مطرح و عملي ساختند و به اين طريق سيم بانان و کارگران هندي خط ارتباط ، از بزرگترين انگيزه هاي گسترش و آموزش ترياک کشي در ايران بودند و خراسان به عنوان ترياک کشي در تيررس آرمان هاي شوم آنان قرار گرفت به طوريکه از سال 1851 پيش قراولان قاچاقچيان اين داروي تحذير کننده و اعتياد آور در لباس هاي دراويش هندي در  خراسان و کرمان پراکنده شدند و به ترياک کشي پرداختند .
چون انگليسي ها ترياک ايران را خوب مي خريدند ، کشاورزان دست از زراعت گندم کشيدند و به کشت خشخاش روي آوردند . قانون هاي تحديد ترياک (1329 قمري) و انحصار ترياک و مجازات مرتکبين قاچاق مواد افيوني و توليد و توزيع غيرقانوني هر چند ظاهرا در جهت کاهش مصرف اين ماده و مبارزه با آن وضع و کنترل محدود هم از بين رفت و در سال هاي جنگ جهاني دوم و بعد از آن قاچاق مواد افيوني و اعتياد آن رواج بيشتري پيدا مي کند .
در سال 1334 قانون منع کشت خشخاش و جلوگيري از مصرف غير طبيعي ترياک از تصويب مجلس گذشت و وزارت بهداري را مسئول معتادين قرار دادند .
در سال 1348 دولت قانون منع کشت خشخاش را لغو کرد و به جاي آن قانون کشت محدود خشخاش و سهميه کوپن ترياک را رواج داد .
پس از پيروزي انقلاب اسلامي ايران ، در خرداد ماه 1359 قانون سهميه ترياک معتادان مجاز لغو و دوره اي به مدت شش ماه به عنوان ترک اعتياد مقرر شد و از آن پس (اتمام مهلت) اعتياد جرم و معتاد مجرم شناخته شد.
شناسایی فرد معتاد
۱) معتاد دارای ظاهری ضعیف، فرتوت و پژمرده رنگ، چهره تیره و دندانهای پوسیده و زرد رنگ است.
۲) تنگ بودن مردمک چشم، احتمال اعتیاد را می رساند ولی نشانه ای قطعی نیست.
۳) وجود دوره های بی قراری تحریک پذیری، عصبانیت و اضطراب که به طور ناگهانی جای خود را به سرخوشی و آرامش می دهد.
۴) تمایل به کناره گیری از بستگان به ویژه پدر، مادر، خواهر، و برادر و اشتیاق به معاشرت با دوستان جدید و مشکوک.
۵) تغییر ساعت خواب، دیر خوابیدن در شب و دیر بیدار شدن در صبح.
۶) بالا رفتن هزینه های شخصی و درخواست پول زیاد و مکرر از والدین.
۷) بستن در اتاق به روی خود به مدت طولانی تا آنکه تغییر احوال او بر دیگران معلوم نشود.
۸) بی توجهی به ظاهر و داشتن سر و وضع آشفته و کثیف و افزایش رفت وآمدهای ظاهرا بی مقصد و مشکوک.
۹) در توالت ماندن بیش از حد معمول.
۱۰) خواب آلوده و افسرده بودن همراه با شادابی بسیار و زودگذر.
۱۱) پرگویی و یاوه گویی، دروغ گویی و دادن وعده های بی اساس.
۱۲) استعمال داروهای ویژه اعصاب یا خواب آور.
۱3) اشتهای زیاد پس از مصرف حشیش
۱4)  بی‌اشتهایی همزمان با مصرف زیاد چای و سیگار .
۱5)  پیدا کردن وسایل مصرف مثل زرورق، کش، سرنگ و…
۱6)   تغییر صدا، دورگه و زنگ‌دار شدن آن
۱7)   وجود آثار تزریق در دست‌ها
۱8)   ضعف جنسی در دراز­مدت
۱9)  مصرف قرص و شربت به طور مستمر 
 20)  طفره رفتن از آزمایش خون و یا تعویق انداختن آن
21)   قرمز شدن چشم، استفاده از قطره چشم بدون دلیل ، برق زدن چشم پس از ریختن قطره‌های پزشکی درآن.
22) خرج شدن پول زیاد در مدت کوتاه (که صرف تهیه مواد شده) و گم شدن پول و اثاث خانه. 
22) در خواست مکرر پول از افراد مختلف به بهانه‌ها و با دروغ­های مختلف. 
خارش بعد از مصرف بخصوص  در بازوان , صورت بويژه پيشاني و بيني , آلت تناسلي و سرخ شدن چشمها از دیگر علایم اعتیاد است . استفاده بيش از حد از ترياک موجب استفراغ ميشود که در بين معتادين به تگري زدن معروف است و فرد معتاد به محض استفراغ حالش بهبود ميابد و  بر خلاف آن، فرد حشيشي با وجود استفراغ کردن تا چند روز حالش بد باقي مي ماند . بيماران معتقدندکه ترياک مزاج سرد دارد لذا براي  از بين رفتن آثار استفاده بيش از اندازه آن از موادي که طبع گرم دارند (مواد قندي ) استفاده ميشود . در مجموع معتادين با مواد غذايي که طبع سرد دارند مانند برنج و کله پاچه رابطه خوبي ندارند . معتادين معتقدند آب ليمو اثر ترياک را از بين ميبرد و به نشئگي خاتمه ميدهد .
مصرف کنندگان معتقدند شيره مزاج گرم دارد لذا براي بريدن آن (از بين رفتن آثار استفاده بيش از اندازه ) از موادي که طبع سرد دارند مانند هندوانه استفاده ميشود .
به گفته افراد وابسته به مواد افيوني يبوست ناشي از مصرف ترياک بسيار شديد است و لذا اکثرمعتادان به ملينها روي مي آورند و در سنين بالا دچارعارضه هموروئيد (بواسير) ميشوند .
افراد معتاد به علت ترس از لو رفتن به مسافرت نميروند به هيچ وجه حاضر نيستند در بيمارستان بستري شوند و پس از بستري شدن اجباري در بيمارستان , معتادين اصرار عجيبي در نشان دادن علائم بهبودي دارند . اين افراد با کسي در گير نميشوند چون اگر بازداشت شوند اعتيادشان لو ميرود . گذشته از آنچه گفته شد افراد معتاد کاملا ترسو هستند و حتي باصدائي کم از جا مي پرند . شنيده ميشود که بعضي از دانشجويان در شبهاي امتحان تا حتي 3 شب با مصرف ترياک بيدار ميمانند و درس ميخوانند اگر چه نشئگي باعث سرحالي و افزايش هوشياري فرد ميگردد اما عموما اين دانشجويان بعد از مدت کوتاهي مبتلا به اعتياد دائم ترياک ميشوندو ميزان مصرفشان بيشتر شده ومعمولا به آن درجه از سرحالي و هوشياري هم براي ادامه تحصيل دست نمي يابند ودر نهايت بعلت اعتياد  ترک تحصيل ميکنند . خودمعتادين معتقدند فرد ي که نشئه است فک ميزند يعني خيلي دوست دارد حرف بزند و دوست دارد ديگران به حرفهاي او توجه نمايند . فرد معتاد به ترياک پس از نشئه شدن ميتوانديک خاطره کوتاه را شاخ و برگ داده و ساعتها باآن جمعي را سرگرم کند افرادي که ترياک را به صورت تدخيني مصرف ميکنند اگر دوره هاي خماري و محروميت نديده باشند عموما قيافه اي مانند افراد عادي دارند . اين افراد معمولا موهاي پر پشتي دارند و اگر در رفتارشان دقت نمائيم هميشه در حدود ساعت خاصي يافتن آنها غير ممکن است!! البته افرادي که مدتها از وافور استفاده کرده اند , به علت فشار منفي لازم براي کشيدن دود وافور در حفره دهاني عموما گونه هاي فرو رفته دارند .

شناسایی مواد مخدر
انواع مواد مخدر :
۱- سستی زا
۲- توهم زا
۳- توان افزا
 مواد سستى ‏زا :
سستی زا: موادى هستند که مصرف آن بر روى سلسله اعصاب مصرف‏ کننده اثر گذاشته و در نتیجه فعالیت فکرى و بدنى او را سست نماید.
 این مواد به دو دسته تقسیم می‏شوند :
- طبیعى ، مانند : استحصالات گیاه خشخاش، تریاک، شیره تریاک، مرفین
- مصنوعى ، مانند : هروئین، متادون، نرمتادون، پاپاورین، پتیدین، انواع و اقسام قرص هاى مسکن و آرام ‏بخش
توهم‏ زا: با مصرف این مواد فرد دچار اوهام حسى و بصرى می ‏شود. این مواد را هالوسینوژن می‏ گویند که شامل:
 طبیعى ، مانند : استحصالات گیاه شاهدانه،حشیش، بنگ، ماری‏جوانا، گراس، چرس؛ مسکالین، جو سیاه آفت ‏زده، برخى از قارچهاى حاوى مواد توهم ‏زا، دانه‏ هاى نوعى نیلوفر وحشی- مصنوعی ،
مانند : ال.اس.دی(L.S.D) ، دی‏ متیل تریپتامین (D.M.T) ، دی‏ اتیل تریپتامین (D.E.T)توان‏ افزا: مصرف آن بر روى سلسله اعصاب تأثیر گذاشته و در نتیجه فعالیت فکرى و بدنى مصرف‏ کننده بیشتر و باعث هیجان می‏ شود. این مواد به دو دسته تقسیم می‏ شوند که عبارتند از :
- طبیعی ، مانند : برگ کوکا، کوکائین، کراک، برگ و ساقه برخى درختان مثل خات و کراتم و ناس
- مصنوعی ، مانند : آمفتامین، متیل آمفتامین، ترکیبات آمفتامین‏ها
مواد سستى زا
تریاک :قدیمى ‏ترین و مشهورترین ماده مخدر است که از گیاه خشخاش به دست می‏ آید. این گیاه حدود ۲۵۰۰ ســــال قبل در منطقه مدیترانه کشت مى ‏شده است. سابقه این گیاه را    تا ۵۰۰۰ سال قـــــــبــل هم ذکر می ‏کنند. از آثارى که از سومریها باقـــى مانده اســــت، چــنین بــر می ‏آید، آنها این ماده را استعمال می ‏کرده اند و با آن گیاه شادى بخش می ‏گفتند. در نوشته‏ هاى هومر از تریاک نام برده شده است.
تریاک شیره منعقد شده تخمدان کال بوته خشخاش است که از نظر علمى به پاپاور معروف است. خشخاش بوته ‏اى است یکساله که در مناطق معتدل می‏ روید. رشد سالانه این گیاه به ارتفاعى معادل  ۱۱۰-۷۰ سانتیمتر می‏رسد. در اواسط بهار، بعد از این که گلهاى رنگارنگ ان کم‏ کم شروع به ریختن می‏ کند، از میان گلها کپسول ظاهر می ‏شود که به آن گرز خشخاش می‏ گویند. این گرزها در اواخر بهار و اوائل تابستان داراى پوست سبزى است که به زردى مى ‏گراید. البته، قبل از این که میوه گیاه خشک و زرد شود به روش خاص مبادرت به تیغ زدن آن می‏ نمایند. این کار به وسیله افرادى که تجربه خاصى در تیغ زدن دارند، انجام می‏شود. آنان در ساعات اولیه شب با تیغهاى مخصوص و با ایجاد چندین شیار افقى و یا عمودى و یا مورب بر روى گرزها مبادرت به تیغ زدن می‏نمایند. صبح روز بعد، شیره سفید رنگى از محل شکافهاى گرز به بیرون ترشح می‏کند و در مجاورت هوا به صمغ قهوه‏اى رنگ تبدیل گردیده در پیاله مخصوص جمع‏ آورى و براى تریاک مالى آماده و به صورت لول روانه بازار قاچاق می ‏شودتریاک آماده مصرف، ماده ‏اى است خمیرى به رنگ قهوه‏اى که بر حسب نوع و منطقه کشت خشخاش و آب و هواى منطقه پرورش از قهوه‏اى روشن تا تیره وجود دارد نامهاى دیگر آن افیون، اپیوم و تریاق می‏ باشد.
شیره تریاک:
پس از تیغ زدن گرز خشخاش، ماده ‏اى شیرى رنگ از آن خارج می ‏شود که به آن شیره تریاک گویند. این شیره در مجاورت هوا تیره شده به رنگ قهوه ‏اى تبدیل می ‏گردد
نحوه مصرف :
- تدخین به وسیله وافور و یا با وسیلى مانند آن مثل قلیان، قلقلی، سیخ و سنگ
- استفاده به صورت قرص
- حل کردن در آب یا چاى و نوشیدن آن
عوارض :
- مغز: وابستگى (اعتیاد)، بی‏خوابى هنگام شب، خواب الودگى در طى روز
- تغییرات شخصیتی:
۱-کاهش علائق و انگیزه‏ها
۲-کاهش احساس مسئولیت
۳-کاهش توجه به تحصیل، شغل و خانواده
۴-افسردگى و بی قراری، پرخاشگری، اغماء به دنبال مصرف زیاد
- گوارش: تهوع و استفراغ، کاهش اسید معده و اختلال در هضم غذا، کاهش فعالیت روده ‏ها و یبوست مزمن، بی‏ اشتهایى و کاهش وزن، سوء تغذیه، خشکى دهان، اختلال در کبد
- پوست: خارش، تیره شدن رنگ پوست، تیرگى لبها، کهیر
- بیضه و تخمدان: کاهش توان و میل جنسی، بهم خوردن دوره ‏هاى قاعدگى در زنان
- تضعیف دفاع بدن علیه بیماریها: بی ‏حسى و عدم تعادل بدنی‏، عفونت ریه، یست تنفسى به دنبال مصرف زیاد، انقباض مردمک چشم
الکالویید : تریاک داراى ترکیبات بسیارى است که تاکنون ۲۵ نوع موثر آن شناخته شده است. مهمترین آلکالوییدهاى تریاک عبارتند از مرفین، نارکوتین، پاپاورین، تبائین، کدئین و نارسئین.
مرفین :
مرفین از کلمه مورفئوس خداى رویایى یونان باستان مشتق شده است و یکى از اجزاى اصلى و اساسى تریاک است که به طور متوسط از هر ۱۰ کیلوگرم تریاک یک کیلوگرم مرفین تهیه می‏شود. رنگ آن به صورت کرم روشن و گاهى اوقات به رنگ آرد نخودچى و مزه آن تلخ است. ذرات آن در زیر ذره‏ بین شبیه کریستال هاى سوزنى است. از نظر دارویی، ضد درد بوده، با اثرات رخوت ‏زیى که بر روى مغز دارد، باعث کنترل دردهاى شدید می‏ شود و به همین خاطر مصرف مجاز آن فقط در بیمارستانهاست.
هروئین :
هروئین از کلمه هیروس یا هیرو به معنى مرد قهرمان گرفته شده است. البته این کلمه به معنى زن قهرمان، زن برجسته، زنى که خدمات بزرگى به عالم بشریت کرده و زن ایده ‏آل نیز اطلاق می‏شود. هروئین یکى از ترکیبات مرفین مى ‏باشد که با عمل استیلاسیون بدست مى آ‏ید.ا ین ماده به رنگ سفید میل به کرم داراى طعمى تلخ و بى ‏بو است که پس از مدتى نگهدارى بوى ترشى و سرکه می‏ دهد.
نحوه پیدایش :
هروئین، قوی‏ترین و مخرب‏ترین ماده مخدر دنیا به شمار مى اید که در سال۱۸۷۴ توسط یک دانشمند انگلیسى ساخته شد و تحقیقات بیشتر را درباره این ماده دانشمندان آلمان در سال ۱۸۹۰ تکمیل نموده و آن را به عنوان دارو معرفى نمودند. در ایران اولین لابراتور هروئین‏ سازى در سال ۱۳۳۴ توسط فردى به نام دکتر مصطفوى ایجاد گردید. وى نحوه ساخت و استخراج هروئین از تریاک را به عده‏ اى آموخت که باعث به وجود آمدن لابراتوارهاى بیشترى در سطح کشور گردید.
نحوه استعمال :
هروئین از طریق کشیدن از راه مجارى تنفسی، تزریق داخل رگها و تزریق زیر جلدى استعمال می‏شود. مصرف هروئین از طریق مجارى تنفسی(دهان) با زرورق به این صورت است که لبه زرورق سیگار یا هر نوع زرورق دیگر را به طرفى که از جنس کاغذ است تا می‏ کنند و با آن یک لوله می‏سازند، سپس هروئین را که معمولا حدود ۵ سانتى است روى سطح زرورق دیگرى می ‏ریزند و یک تکه مقواى بریده و نازک را به صورت چوب کبریت درآورده پس از آتش زدن زرورق گرفته سپس دود حاصله را از دهان استنشاق می ‏کنند.
در استعمال تزریقی، ابتدا معتادان از رگهایى که جلوى ساعد دستها نمایان است استفاده کرده، پس از آن که مدت طولانى از تزریق نقاط مختلف دستها گذشت و دیگر این نقاط جوابگو نبود ، به ترتیب نوبت به پشت دست، ساق پا، گردن و در نهایت به بیضه‏ ها می‏رسد. تزریق در بیضه‏ ها آخرین مرحله این گونه معتادان است.
عوارض :1- وابستگی، افسردگی
2- تغییرات شخصیتى :
3-کاهش علائق و انگیزه ها
4-کاهش احساس مسؤلیت
5-کاهش توجه به تحصیل ، شغل و خانواده
6- بی‏خوابى هنگام شب، خواب‏ آلودگى در طى روز، پرخاشگری، آبسه چرکى مغز، عفونت مغز، بیماریهاى مختلف ناشى از مرگ بخشى از سلولهاى مغزى و نخاع به دنبال مصرف زیاد
7- گوارش : تهوع و استفراغ، کاهش اسید معده و اختلال در هضم غذا بى ‏اشتهایى و کاهش وزن
8- کلیه : ناتوانى در تخلیه ادرار، نارسایی، عفونت کلیه
9- پوست : خارش، تیره شدن رنگ پوست، تیرگى لبها، کهیر، عفونت پوست
10- ریه : انسداد ناگهانى رگهاى تغذیه کننده ریه، عفونت ریه، ایست تنفسى به دنبال مصرف زیاد
11- قلب : نارسایى قلب، بهم خوردن نظم ضربان قلب، عفونت کلیه داخلى و دریچه ‏هاى قلب
12- عروق و خون : سخت شدن دیواره عروق، التهاب عروق، عفونت عروق
13- کبد : اشکال در کار کبد، عفونت و التهاب کبد، بیمارى مزمن کبدى
14- بیضه و تخمدان : کاهش میل جنسی، کاهش توان جنسى
متادون :
یک ماده مخدر مصنوعى است که در جنگ جهانى دوم به علت کمبود مرفین براى تسکین مجروحین به وسیله آلمانى ها ساخته شد. در حقیقت متادون یک داروى برطرف‏ کننده درد است که براى تسکین سرفه هم از آن استفاده می‏کنند. گرچه متادون خود یک ماده اعتیادآورنده قوى است ولى به عنوان یک داروى پزشکى براى ترک و معالجه معتادان به تریاک، هروئین و مرفین از آن استفاده می‏ کنند. اثرات دارویى آن تا حدى شبیه به مرفین بوده، با این تفاوت که پس از مصرف، مدت بیشترى طول می‏کشد تا اثرات آن ظاهر شود و به مدت طولانى ‏تر در بدن باقى می ‏ماند
کدئین :
یکى از مشتقات معروف تریاک است که ۰/۲الى ۰/۸ درصد آن را تشکیل می‏دهد و به عنوان مسکن در اشکال مختلف قرص، کپسول و شربت در پزشکى کاربرد دارد. اثر کدئین در حدود اثر مرفین است و در صورتى که زیاد مصرف شود علائمى مانند اثرات مرفین خواهد داشت. نحوه مصرف آن به صورت تزریقى و خوراکى می‏باشد.
پاپاورین :
یکى از مشتقات مؤثر تریاک می‏باشد که سفید کریستالى است و از نظر زهرآگین بودن حد وسط مرفین و کدئین است. ماده ‏اى است نشاط آور و محرک. کار عضلات صاف مثل روده را کند کرده و باعث شل شدن آنها می‏گردد. در برونشها و رگها انبساط ایجاد نموده و در آب نامحلول است و در الکل حل می‏شود.
پتیدین :
این ماده هم مثل متادون از داروهاى سستی‏ زاى مصنوعى می ‏باشد که قدرت ضد درد آن از مرفین کمتر است و عضلات بدن را سست و شل می‏ کند
مواد توهم زا  :
حشیش :
ماده ‏اى به رنگ سبز تیره و گاهى قهوه ‏اى مایل به سبز شبیه حنا که از گل، برگ و ساقه گیاه شاهدانه مؤنث و از ترشحات چسبنده آنها به صورت صمغ به دست می آ‏ید. شاهدانه بوته ‏اى است شبیه گزنه که بلندیش تا ۲ متر می‏رسد. گیاه نر و ماده آن به صورت جداگانه بوده داراى برگهاى انبوه دراز و کنگره ‏دار می‏باشد که میوه آن در سر شاخه به صورت خوشه نمایان است. اصولا شاهدانه براى روغن گیرى و خوراک طیور استفاده می‏شود. بو داده و برشته آن را مردم به صورت تفنن می‏خورند. نام لاتین این گیاه کانابیس است. اگر از سر شاخه‏ هاى به گل نشسته گیاه ماده چسبنده‏اى به نام رزین که در حال ترشح است جمع ‏آورى و خشک شود، در واقع حشیش به دست آمده است. این گیاه در آمریکاى شمالى به نام ماری‏جوانا یا چرس، در انگلیس به گراس، در فرانسه ادب، در هندوستان بنگه و گنجا، در خاور نزدیک و خاورمیانه حشیش، در افریقاى جنوبى دگا، در سوریه و لبنان حشیشه ‏الکیف، در ترکیه اسر یا اسرا، در افریقاى مرکزى کامبا، در اسپانیا و در دیگر کشورها به اسامى مختلفى چون وید، پات، شانگ، چاراز، مکونا و غیره شهرت دارد.
در هر حــال هــر اســم و نــامــى بر ایــن گیاه و مشتقات آن نهاده شود، اثرات توهم ‏زایى آن همچنان پابر جاست در اینجا به حالاتى که پس از استعمال حشیش و ماری‏جوانا در مصرف کننده روى می‏دهد به طور اختصار اشاره می‏ کنیم :
1- در اثر نشئه شدن اشیاى مجاورش را بزرگتر و یا کوچکتر مى بیند.
2- اشتهاى کاذب و میل به مصرف غذا پیدا می ‏کند.
3- احساس قدرت عجیب در خود داشته و دست به اعمال وحشیانه و جنون ‏آور و خشونت زا زده و احساس پرواز کردن و سفر در آسمان و نوعى انبساط خاطر و آرامش و اعتماد به نفس کاذب پیدا می‏کند.4- فرد به خواب عمیقى فرو مى ‏رود.
حشیش حاوى ماده‏اى شیمیایى به نام T.H.C (تترا هیدرو کانا بینول) است که ماده مؤثر آن به شمار می ‏رود. حــشیـش در طــبــقـه ‏بـنـدى مـواد مخدر، جزء مواد توهم‏ زاى طبیعى می ‏باشد.
 آثار مصرف حشیش:
1- تغییر در درک رنگ و صدا 2- افزیش اشتهاى کاذب 3- - تند شدن ضربان قلب 4-- قرمزى چشم 5- ختلال حافظه، گیجى و بی‏توجهى به اطراف 6- به هم‏خوردگى تعادل حرکتى 7- علائم روانى شدید، مانند شنیدن صداهاى غیر واقعی، صحبتهاى نامربوط، توهم و هذیان، اختلال توجه، احساس کند شدن گذر زمان، سرخوشى و خنده خود به خود
عوارض مصرف طولانى حشیش:
1- بیماریهای تنفسى مزمن و سرطان ریه 2- نازایى در زن و عقیمى در مرد 3 - از بین رفتن سلولهاى مغزى (پوک شدن مغز) 4- التهاب و انسداد مزمن مجارى تنفسى 5- اختلال روانى شدید و پیدار 6 - کم شدن علاقه و انگیزه براى زندگی، شغل و روابط اجتماعى و خانوادگى 7 - سندرم بی‏ انگیزگى (ناامیدی، بی ‏تفاوتى و بی ‏مسئولیتى در مقابل امور جارى زندگى) 8 - تشنج
علائم ترک حشیش:
1-- تحریک ‏پذیری، بی ‏قرارى و اضطراب 2 - اختلال خواب و بی ‏اشتهایى 3 - تعریق و لرزش 4 - اسهال، تهوع و استفراغ 5 - دردهاى عضلانى 6 - افزیش درجه حرارت
بنگ :
سر شاخه‏ هاى گلدار یا به میوه نشسته و خشک شده بوته شاهدانه – اعم از ینکه ماده رزینى آن را قبلا گرفته یا نگرفته باشند – بنگ نامیده می‏ شود.
مارى ‏جوانا :
در آمریکا برگها و گلهاى شاهدانه آمریکایى را خشک می‏کنند و از آن توتون سبز رنگى به دست می‏ آورند که همان ماری‏ جواناست. چون این توتون خیلى زبر است براى پیچیدن آن از چندین دور کاغذهاى سفید یا قهوه ‏اى رنگ استفاده می‏کنند و آن را ریفر مى ‏نامند. مشتاقان آن را به صورت دسته‏ جمعى در محل هایى به نام تی‏پاد تدخین می‏کنند. این سیگار به کندى می‏سوزد و خیلى زود خاموش می‏گردد، به همین علت معتادان با پکهاى سریع و دسته‏ جمعى مانع خاموش شدن آن می ‏شوند و براى این که از این سیگار استفاده کامل بشود در اماکن سر بسته استعمال می‏گردد.
گراس :
در زبان انگلیسى به معنى علف است و در اصطلاح همان بنگ و ماری‏جواناست. برگهاى بوته شاهدانه که در واقع مثل علف است جمع ‏آورى کرده، مانند سیگار مصرف می ‏کنند، گاهى هم آن را مثل چاى دم کرده و می ‏خورند.
چرس :
همان حشیش است که از رزین آماده شده از سر شاخه‏ هاى گلدار و به میوه نشسته گیاه بالغ شاهدانه تهیه می‏شود و از انواع دیگر ان مرغوبتر است.
مسکالین :
ماده اصلى و فعال کاکتوس است (معمولا این کاکتوسها به نام پیوت معروفند) که قرنهاست به عنوان دارویى سحرآمیز براى درمان دردها مصرف می ‏شود. نحوه تهیه آن به این صورت است که تکه‏ هایى از قسمت فوقانى این گیاه را بریده و پس از خرد کردن می ‏جوند و یا با ساییدن آن را به صورت پودر درآورده و با ریختن به داخل کپسول، مورد استفاده قرار می‏دهند.
ال.اس.دی :
مخفف “ اسید لیزرژیک دى اتیل امید ” ماده نیمه ترکیبى است که در لابراتور به دست مى ‏آید. این ماده به صورت طبیعى در چاودار آفت زده وجود دارد. بر روى آن قارچى به رنگ مس نشو و نما می‏کند که آرگو نامیده می‏شود. این قارچ حاوى اسیدى به نام اسید لیزرژیک می‏باشد و مشتقات آن توهم ‏زا می‏ باشد. یکى از عوارض مصرف، تیره شدن مردمک چشم و ایجاد خطوط رنگین به هنگام بسته ‏شدن چشمها در منطقه بینایى است. عمق تصاویر و اشیا در نظر مصرف‏ کننده تشدید شده و اشیاى ثابت ممکن است در نظرش به حرکت درآیند، گاهى حالت تهوع، سرد شدن بدن و لرزش احساس می‏شود. قدرت شنوایى تشدید شده و زمزمه‏ هاى نامفهوم به گوش می‏رسد. حس زمان و گذشت آن در حد بسیار زیادى کند می‏شود. انطباق فکر از بین رفته و هر چه میزان مصرف بیشتر باشد تجزیه و تحلیل منطقى کمترى در ذهن به وجود می ‏آید.
دى . ام . تى :
یکى از مواد توهم ‏زا می‏ باشد که معمولا معتادین ال . اس . دى از این ماده استفاده می ‏کنند. آثار آن شبیه ال. اس .دى است. کسانى که به دنبال راه گریز سریع از واقعیتها هستند از ان مصرف می‏کنند. اگر از راه دهان مصرف شود تولید دل ‏درد می ‏کند. بنابرین یا از راه تزریق عضلانى استعمال و یا با توتون و ماری‏جوانا مخلوط کرده دود می‏ کنند.
مواد توان افزا  :
کوکائین :
یک از موادمخدر توان‏ افزاى طبیعى می‏ باشد که از برگ کوکا تهیه می‏شود کشورهاى بولیوی، کلمبیا و پرو بزرگترین محل رشد و نمو کوکا به شمار می‏روند. کوکا گیاهى است که در ارتفاع ۶۰۰ تا ۲۰۰۰ مترى از سطح دریا در دامنه باخترى کوههاى آند که هواى معتدل و مرطوبى دارد می‏روید. ارتفاع این گیاه به ۲ متر هم می‏رسد و برگهایى دارد که شکل و رنگ و ابعاد آن یاد آور درخت زیتون است. گیاه کوکا حاوى ماده توان‏ا فزا ست که مصرف آن سبب فعال شدن مرکز بی‏خبرى و سرخوشى در مغز مصرف کننده می‏شود. ماده حاصل از برگ کوکا، کوکائین نامیده می‏شود.نخستین بار بومیان کشور “پرو” از برگ این درخت براى تسکین درد و رفع خستگى استفاده نمودند. اعتیاد به آن جنبه روانى دارد. کوکائین ماده مؤثر رگ برگهاى این گیاه است که به ارى تاکسیلین شهرت دارد. رنگ آن سفید شفاف و همانند کریستال ریز می‏باشد و با مختصر تکانى بلورهاى ریزان بر روى هم می‏غلتند. این ماده، یک ضد درد موضعى بسیار قوى است، از پوست و مخاط بینى هم جذب می‏شود. گرد کوکائین از راه بینى استنشاق و یا در رگ تزریق می‏شود که خاصیت آن، ایجاد نیرو و هیجان، کاهش احساس گرسنگى مى ‏نماید و استعمال زیاد آن موجب جنون می‏شود. نامهاى خیابانى آن کوک، کاندی، هپى می‏باشد.
کراک :مشتقى از کوکائین است که جنبه اعتیادآورى آن بسیار زیاد و اثرات جانبى آن دهشتناک است. در واقع کراک، کوکائینى است که دستکارى شده و غالبا با پیپ هاى شیشه‏اى دود می‏شود. براى معتاد شدن به کراک فقط چند پیپ کراک کفایت می‏کند.
خات یا قات :
خات علاوه بر این که به صورت وحشى رشد مى ‏کند، عمدتا در مناطق مشخصى از شرق افریقا و شبه جزیره عربستان کشت می‏شود. برگهاى این گیاه با توجه به خواص محرکشان به صورت جویدنى مصرف مى ‏شوند، به طورى که به مصرف‏ کننده احساس نشاط داده و تا حدودى جلوى گرسنگى را می‏گیرد.
طعم آن تلخ است و مصرف آن بیشتر در عصر و اوائل شب صورت می‏گیرد. کشورهاى تولیدکننده، مقادیر انبوهى محموله‏ هاى منجمد، خشک و واکیوم شده خات را به اروپا و سایر نقاط جهان ارسال می‏کنند. این محموله در کشورهاى مزبور توسط اتباع کشورهاى تولید کننده مصرف می‏شود. برخى کشورها جهت محدود کردن واردات یا مصرف خات تدابیرى اتخاذ کرده ‏اند. خات در حال حاضر تحت کنترل مقررات بین ‏المللى قرار ندارد.
کراتم :
درختى است که در تایلند می‏ روید. مردم آن سرزمین برگهاى تازه آن را می‏جوند و یا آن را خشک کرده مانند سیگار می‏کشند. خاصیت ماده مؤثر این درخت، توان ‏افزیى است و احساس نشاط و هوشیارى کاذب مختصرى نیز در مصرف‏کننده به وجود مى ‏آورد.
ناس :
در بسیارى از منابع آمده است، ناس بوته ‏اى است که در افغانستان و پاکستان مى ‏روید. برگهاى آن را اگر تازه باشد ، می‏جوند و خشک کرده آن را مثل حنا کوبیده در زیر لثه قرار می‏دهند. براى تأثیر بهتر و بیشتر، کمى خاک سیگار یا آب آهک به آن اضافه می‏کنند. مصرف‏ کنندگان آن احساس گرمى و نشاط می‏کنند، ولى اثر آن به مراتب از سایر مواد محرک کمتر است.
آمفتامین:
گروه وسیعى از داروهاى محرک (توان‏ افزا) هستند که باعث تحریک و فعالیت سلسله اعصاب مرکزى مى ‏شوند و به اشکال قرص، کپسول، پودر و میع وجود دارند.
شیشه:
يكي از انواع موادمخدر كه امروزه از مواد نسبتاً پر مصرف مي باشد کریستال دى متامفتامین هیدروکلرید یا به زبان عامیانه آيس ، شيشه يا كريستال است. وجه تسميه اين ماده‌مخدر اين است كه اين ماده در بعضی حالات ، شكل ظاهري آن شبيه خرده شیشه است و يا تكه‌هاي كوچک يخ ، اما بیشتر به صورت دانه های ریز است . اين ماده در اروپا و آمريكا بيشتر به نام آيس شناخته مي‌شود. شابو كه در آسياي جنوب‌شرقي و خاوردور رواج دارد نيز شباهت‌هايي با اين ماده دارد.
تحقيقات نشان مي‌دهد كه مهمترين تركيب اين ماده‌مخدر آمفتامين است. سابقه توليد و مصرف آمفتامين به قبل از جنگ جهاني دوم مي‌رسد و در زمان جنگ جهاني دوم به عنوان يك داروي مؤثر در رفع افسردگي سربازاني كه مشغول جنگ بودند و يا نيروهايي كه قرار بود چندين شبانه‌روز را به صورت پيوسته به نبرد مشغول باشند و فرصت استراحت نداشتند براي بالا بردن سطح انرژي آنان استفاده مي‌شد.
نشئگي حاصل از مصرف اين ماده تقريباً شبيه هيچ مادمخدر ديگري نيست. عوارض مصرف اين ماده ، بسيار خطرناك و سنگين است. مصرف‌كنندگان اين ماده در دفعات اولیه مصرف ، گاه تا 72 ساعت نمي‌خوابند. در اين مدت ، سطح انرژی بسیار بالا ، توهم شديد و خيره شدن به يك نقطه خاص براي چندين ساعت و همينطور رفتارهاي بي‌پروا ، از حالات نشئگي اين ماده محسوب مي‌شود. پس از بين رفتن اثر اين ماده ، شخص مصرف‌كننده طوري احساس خستگي و كوفتگي مي‌كند كه ممكن است حدود 48 ساعت يا 2 شبانه‌روز به صورت پيوسته خواب باشد و پس از بيداري سر دردهاي شديد ، بي‌قراري ، لرزش و حركات غيرعادي اعضاء بدن مثل دست و سر از حالات آن است.
مصرف‌كنندگان شيشه براي از بين بردن اين حالت معمولاً دوباره مصرف مي‌كنند و مانند ساير موادمخدر فرايند اعتياد آغاز مي‌شود و پس از مدتي مصرف‌كننده شيشه تبديل به يك معتاد تمام‌عيار مي‌شود كه البته با مصرف‌كنندگان ساير موادمخدر مثل ترياك و حتي هرويين بسيار تفاوت دارد. عوارض مصرف شيشه را در طول چندماه ، حتي مصرف هرويين در طول چندين سال به وجود نمي‌آورد.
عوارض مصرف شيشه به قدری وحشتناک است که حقیقتاً هرویین و یا قوی ترین مخدرهای سنتی در مقابل آن بسیار ضعیف هستند .مصرف‌كننده شيشه در حالت خماري ، دست به حركات جنون‌آميزي مي‌زند كه شايد از ديوانگان زنجيري هم سر نزدند. از مهمترين عوارض طولاني مدت مصرف شيشه كه معمولاً بعد از گذشت كمتر از 6 ماه مصرف خود را نشان مي‌دهد اختلال شديد در عملكرد دريچه پروستات است كه معمولاً ادرار و اسپرم با هم دفع مي‌شوند. آسيب‌هاي شديد كبدي و جوش‌هاي صورت ، ايجاد عفونت در دستگاه گوارش ، خصوصاً روده ها ، كوچك شدن بيضه‌ها به همراه درد شديد و تضعيف قواي جنسي از ديگر عوارض اين ماده‌مخدر خطرناك است.
توهمات شيشه به گونه ای است که بیان آن ها کار ساده ای نیست ، باورکردنی نیست . شیشه ای ها پس از گذشت مدتی از مصرف شیشه شدیداً بدبین می شوند ، همه مردم را دشمن خود می دانند ، فکر می کنند سیستم های امنیتی از کا ، گ ، ب گرفته تا سی آی ، ای همه دنبال آن ها هستند ، تصور می کند در همه جا مشغول پاییدن او هستند ، حتی در خانه اش ابزار مراقبت کار گذاشته اند ، به نزدیک نرین افراد خانواده خود شدیداً بدبین می شود ، بدبینی که قابل گفتن نیست ، اگر متاهل باشد به همسر خود بدبین می شود حتی فکر می کند که فرزندانش متعلق به او نیستند ، وقتی با او صحبت می کنند هرگز حاضر نیست حرف و صحبت دیگران را بپذیرد و تایید کند ، فکر می کند همه اشتباه می کنند ، همه دنیا اشتباه می کنند و فقط اوست که درست فکر می کند ، یکی از تفکرات جالب شیشه ای ها این است که فکر می کنند از زمانی که مصرف کننده شیشه شده اند بسیار پیشرفت کرده اند و تبدیل به انسان های دانایی شده اند و چیزهایی را می فهمند که دیگران نمی فهمند .
اكستازي:
متيل نيديوكسي مت آمفتامين كه معمولاً به اختصار MDMA  يا اكتساسي خوانده مي‌شود (يك داروي غير قانوني است كه هم ويژگي محرك زاها را دارد و هم توهم‌زاها. اين قرص به نام قرص شادي‌آورنيز نام برده مي شود وجوانان در كلوپها و باشگاهها از آن استفاده مي‌كنند. با اينكه MDMA توهمان  آشكاري ايجاد نمي‌كند بسياري از افراد، دچار تحريف زماني و ادراكي مي شوند. اين ماده در انسان و حيوان، بيش فعالي شبيه به آمفتامين را ايجاد مي‌كنند و مانند ساير محرك‌ها به نظر مي‌رسد:
1ـ وابستگي زيادي را ايجاد مي‌كند.
2ـ اين ماده ضربان قلب را افزايش مي‌دهد.
3ـ فشار خون را بالا مي‌برد.
4ـ تنظيم حرارت بدن را دچار اختلال مي‌كند.
5ـ حرارت بدن را افزايش مي‌دهد.
6ـ باعث نارسايي قلبي و كليوي درباره افراد مي‌شود.
MDMA يك داروي صناعي است. نوعاً به شكل كپسول يا قرص است. معمولاً از راه دهان مصرف مي شود. بعضاً گزارش شده به شيوه‌هاي ديگري چون تزريقي و استنشاق نيز مصرف مي‌شود.
اثرات حاد MDMA بسته به ميزان مصرف بين سه تا شش ساعت معمولاً طول مي‌كشد MDMA به خوبي از راه معده‌اي ـ روده‌اي جذب مي‌شود و پس از يك ساعت از زمان مصرف به بالاترين سطح خود مي‌رسد.
اثرات MDMA
 1ـ مشكلات حافظه
2ـ آسيب مغزي
3ـ‌ افسردگي
4ـ‌ گمگشتگي
5ـ مشكلات خواب
6ـ اضطراب
7ـ رفتارهاي پرخاشگرانه
مصرف اكستازي در پارتي‌ها وميهماني‌ها به عنوان يك ماده انرژي‌زا مصرف مي‌شود و مصرف‌كنندگان آن مي‌توانند ساعت‌ها بدون استراحت بيدار بمانند و از انرژي‌هاي نهفته يا ذخيره شده در جسم خود در حد بالايي بهره‌برداري نمايند كه پس از مدتي شديداً با كمبود انرژي مواجه‌ مي‌گردند كه از ظاهر آن‌ها كاملاً مشخص مي‌شود. متأسفانه يكي از تبليغات غلط در مورد اين ماده‌مخدر اين است كه حتي رسانه‌هاي جمعي از آن به عنوان قرص شادي یا انرژی زا ياد مي‌كنند درحاليكه اين ماده از خود هيچ‌گونه انرژي و شادي ندارد و انرژي‌هاي ذخيره شده جسم را به يكباره آزاد مي‌كند و انرژي كه بايستي در طول چندين شبانه‌روز مصرف شود ، يك‌شبه استفاده مي‌شود و بعد از تمام شدن اثر آن ، شخص مصرف‌كننده به شدت احساس ركود و خستگي مي‌كند و اين آغازي است براي مصرف دوباره و دوباره تا اعتياد كامل . خوشبختانه در حال حاضر مصرف اکستازی تا حد قابل ملاحظه ای کاهش یافته است تا جایی که اکستازی به عنوان یک ماده مخدر بیس و پایه در مصرف کنندگان مواد مخدر مشاهده نمی شود ، اما متاسفانه مصرف شیشه تا حد زیادی افزایش یافته و مصرف آن در حال ازدیاد نیز می باشد .
با گذشت زمان و مشخص شدن عوارض خطرناك اين ماده و اعتياد به آن ، كاربرد اين ماده به عنوان دارو به تدريج كنار گذاشته شد اما سوداگران و توليدكنندگان موادمخدر ، استفاده از اين ماده را در تهيه موادمخدر جدید در دستور كار خود قرار دادند.
مراحل اعتیاد به مواد مخدر :
۱- مرحله آشنایى:این مرحله با تشویق دیگران (مخصوصاً دوستان ناباب) یا از روى غرور و کنجکاوى خود فرد شروع می ‏شود.
۲ ـ مرحله شک و تردید :در این مرحله فرد با مبارزه با امیال خود می ‏پردازد.
۳ ـ مرحله اعتیاد واقعى :در صورت ادامه مصرف در مرحله شک و تردید فرد به مرحله اعتیاد واقعى مى رسد. در این مرحله پدیده «تحمل» باعث مصرف بیشتر می گردد.
رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی ایران  در سال 1390گفته است که تلفات اعتیاد در ایران بیشتر از تلفات دوران جنگ است.
به گزارش خبرگزاری مهر، علاء‌الدین بروجردی در نشست شورای فرعی مبارزه با مواد مخدر بروجرد گفت: "طی یک آمار خوش‌بینانه بیش از دو میلیون معتاد در کشور وجود دارد و تبعات منفی آن برای جامعه بیشتر از جنگ است و قابل مقایسه نیست.
آقای بروجردی اعتیاد را یک جنگ سازمان یافته خوانده و مدعی شده است:"در کنار مرزهای شرقی در کشور افغانستان از زمانی که نیروهای ناتو مستقر شدند و انگلیس مسئولیت مواد مخدر را به عهده گرفت میزان تولید ۴۰ برابر کف تولید دوران طالبان است."
این اظهارات در شرایطی بیان می‌شود که پیش از این اعلام شده بود روزانه ده نفر به دلیل مصرف مواد مخدر یا مسمومیت ناشی از آن در ایران می‌میرند.
محمد کاظمیان، مدیر کل امور پژوهشی سازمان پزشکی قانونی ایران روز ۲۳ شهریورماه 1390 به خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) بیان میدارد که در سال ۸۹، سه‌هزار و ۶۵۶ گواهی فوت ناشی از مصرف مواد مخدر در پزشکی قانونی ثبت شده است. همچنین احمد شجاعی، رئیس سازمان پزشکی قانونی، مردادماه 1390 اظهار داشت که: "در بهار سال جاری ۹۷۴ فقره مرگ ناشی از مصرف مواد مخدر در ایران اتفاق افتاده است. به گفته احمد شجاعی، آمار مرگ ناشی از سوء‌مصرف مواد مخدر در رتبه دوم مرگ‌های غیر طبیعی کشور است."
ابهام در آمار معتادان
در حالی که مسئولان پلیس و وزارت کشور، آمار معتادان در ایران را از سال‌های قبل به صورت ثابت دومیلیون نفر اعلام کرده‌اند، وزارت بهداشت ایران در آخرین آمار منتشر شده از افزایش یک میلیون و ۷۰۰ هزار نفری جمعیت معتادان ایران خبر داده است. بر اساس این گزارش در سال ۸۹، سه میلیون و ۷۰۰ هزار مصرف‌کننده مواد مخدر در ایران زندگی می‌کنند که از این تعداد یک میلیون و ۲۰۰ هزار نفر مصرف‌کننده دائم و ۲۵۰ هزار نفر نیز معتاد تزریقی هستند.
آمار دو میلیون معتاد در ایران اولین‌بار در سال ۷۶ از سوی ستاد مبارزه با مواد مخدر اعلام شد و از آن زمان تاکنون ثابت مانده است. بر اساس این آمار یک میلیون و ۲۰۰ هزار نفر در ایران معتاد دائمی هستند و حدود ۸۰۰ هزار نفر نیز به صورت تفننی مواد مخدر مصرف می‌کنند.
این در حالی است که بر اساس اعلام مسئولان درمانی کشور در وزارت بهداشت و سازمان بهزیستی کشور، سالانه حدود هشت‌درصد به شمار معتادان و مصرف‌کنندگان مواد مخدر در کشور افزوده می‌شود. سید موید علویان، معاون سلامت وزارت بهداشت در سال 89 ، آمار معتادان در ایران را سه‌میلیون و ۷۰۰ هزار نفر اعلام کرده بود. به گفته او بررسی‌های وزارت بهداشت نشان می‌دهد در ایران یک میلیون و ۲۰۰ هزار نفر معتاد دائمی و روزانه مواد مخدر هستند و بقیه این گروه مصرف تفننی و گاه به گاه مواد مخدر دارند.
دبیر کل وقت ستاد مبارزه با مواد مخدر در سال ۸۴ اما آمار معتادان در ایران را چهارمیلیون نفر اعلام کرد. به گفته او ۲.۵ میلیون نفر از این افراد معتاد قطعی روزانه و ۱.۵ میلیون نفر از آنها مصرف‌کننده قطعی تفننی و گاه‌گاهی مواد مخدر در کشور هستند.
به گفته علی هاشمی، همه شاخص‌های مربوط به مواد مخدر در این سال‌ها تغییر کرده است. تولید تریاک در افغانستان از ۳۵۰ تن در سال ۶۶ به حدود پنج‌‌هزار تن در سال ۸۴ رسیده است. افراد دستگیر شده در ارتباط با مواد مخدر در آن سال، ۷۸ هزار نفر بود اما در سال ۸۳ بر اساس اعلام نیروی انتظامی ۴۳۱ هزار و ۴۳۰ نفر در این زمینه دستگیر شده‌اند.
همچنین روزنامه گاردین یک سال قبل، در گزارشی به نقل از سازمان ملل متحد مدعی شد که حداقل ۲۰ درصد جامعه ایران به مواد مخدر اعتیاد دارند. بر اساس این گزارش، "ایران بالاترین نسبت معتادان به هرویین و تریاک را در جهان دارد و یک نفر از ۱۷ نفر از جمعیت آن معتاد به این مواد و ۲۰ درصد جمعیت ۱۵ تا ۶۰ ساله کشور در سوءاستفاده از مواد مخدر دست دارند." جانشین پلیس مبارزه با مواد مخدر این آمار را غیر واقعی خوانده بود و گفته بود که آمار معتادان در ایران از دومیلیون نفر تجاوز نمی‌کند.
در حالی که مسئولان مبارزه با مواد مخدر در ایران تلاش می‌کنند تا آمار دقیقی از شمار معتادان کشور ارائه ندهند، یک‌ماه قبل عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی تهران در همایش پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی اعلام کرد: "سن اعتیاد در کشور به ۱۳ سال رسیده است." سیدرضا نقیب سادات گفت: "بیشتر معتادان کشور زیر ۱۹ سال هستند."
همچنین سه سال قبل مشاور وقت دبیر کل ستاد مبارزه با مواد مخدر اعلام کرد که ۳۰ هزار دانش‌آموز معتاد در کشور داریم. اعلام این آمار با واکنش مسئولان آموزش و پرورش روبه‌رو شد تا سرانجام دو سال پیش مدیران این سازمان آموزش و پرورش شمار دانش‌آموزان معتاد در ایران را دودرصد از جمعیت معتادان کل کشور اعلام کردند. همان زمان مسئولان ستاد مبارزه با مواد مخدر اعلام کردند که پنج درصد جمعیت معتادان در ایران را دانش‌آموزان معتاد تشکیل می‌دهند.
اگرچه تا به حال آمار دقیقی از رابطه میان طلاق و اعتیاد در ایران منتشر نشده است، اما کارشناسان و مسئولان دستگاه‌های اجرایی بر این باورند که اعتیاد عامل بخش زیادی از طلاق‌هاست. معاون اجتماعی و پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی سازمان بهزیستی در سال 1390 با اعلام این که از هر شش و نیم مورد ازدواج در ایران یک مورد به طلاق انجامیده است به ایسنا گفت: اعتیاد مهمترین عامل طلاق‌ها در ایران است.
رئیس انجمن مددکاری ایران هم به خبرگزاری مهر گفته است: براساس پژوهش‌های صورت گرفته مصرف مواد مخدر، دخالت والدین و نارضایتی از روابط زناشویی از عوامل اصلی طلاق به شمار می‌آیند. همچنین یک عضو هیئت علمی دانشگاه همدان اعلام کرده است: "بر اساس یافته‌های یک پژوهش تحقیقاتی اعتیاد عامل ۲۵ درصد از طلاق‌ها در جامعه است." روزنامه گاردین به نقل از گزارش سازمان ملل، اعتیاد را عامل ۶۰ درصد از طلاق‌های ایران عنوان کرده است.
قوه قضائیه جمهوری اسلامی ایران در دو سال گذشته برخورد با مجرمان مرتبط با مواد مخدر در ایران را تشدید کرده است. به‌گونه‌ای که بنا بر اعلام دادستان تهران در خردادماه 1390حکم اعدام ۳۰۰ نفر از مجرمان مواد مخدر در ایران صادر شده است.
همچنین محمد مصطفایی، وکیل دادگستری در سال 90 با انتشار یادداشتی در وبلاگ خود از اعدام سه‌هزار و ۷۰۰ نفر از محکومان مرتبط با مواد مخدر در سال ۸۹ خبر داده بود. بر اساس این یادداشت هم اکنون ۲۳۱ هزار و ۲۱۷ نفر از زندانیان ایران به خاطر جرایم مرتبط با مواد مخدر در زندان به سر می‌برند.
دکتر حمید صرامی مدیرکل پیشگیری و امور فرهنگی ستاد مبارزه با مواد مخدر کشور عنوان کرد: بر اساس تحقیقات انجام شده در سال 1389، 91 درصد مردم اعلام کرده اند که در حوزه مواد مخدر و روان گران ها نگرانند، لذا باید دستگاه های فرهنگی و رسانه ها در جهت آگاه سازی جامعه بیش از پیش فعالیت کنند. وی با اشاره به نتایج تحقیقات دیگری گفت: 55 درصد والدین پس از پنج سال از اعتیاد فرزند خود آگاه می شوند که میزان ارتباط کم والدین با فرزندان، عدم تشخیص مواد مخدر از سوی والدین، غفلت والدین و از هم گسیختگی خانواده ها در این خصوص موثر است. صرامی عنوان کرد: تحقیقات انجام شده در سال 1386 نشان داد که 2/3 درصد افراد زیر 20 سال گرایش به مواد مخدر دارند، البته این بدان معنا نیست که سن اعتیاد در جامعه کاهش یافته است. میانگین سن اعتیاد در کشور حدود 29 سال است. وی گفت: همچنین بر اساس نتایج تحقیقات حدود 93 درصد معتادان  مردان و هفت درصد را زنان تشکیل می دهند. 
طالعات نشان می دهد 65 درصد معتادان، متاهل هستند. وضعیت اشتغال آنها نیز نشان می دهد 70 درصد معتادان کار ثابت و درآمد مکفی دارند و می توانند از پس هزینه های اعتیاد خود برآیند.
آمار زنان معتاد در ایران
تصور اکثر افراد جامعه در مورد اعتیاد این است که مواد مخدر و سو ء مصرف مواد عمدتاً پدیده ای مردانه است. به عبارتی اعتقاد بر این است که زنها بسیار کمتر از مردها به اعتیاد روی می آورند، بخصوص در کشور ما حتی سیگار کشیدن زنان و دختران تعجب اطرافیان رابر می انگیزد. شاید به دلیل اینکه اعتیاد با نقش آشنای همسر و مادری مهربان و دلسوز در جامعه ایرانی همخوانی ندارد.
دکتر حمیدی روانشناس معتقد است: «وسعت و ماهیت سوءمصرف مواد و اعتیاد در زنان کشورمان کم‌تر شناخته شده است، به همین علت به نیازهای آنان در برنامه‌ریزی‌های مربوط به اعتیاد توجه نمی‌شود.»
وی توضیح می دهد: نتایج مطالعه روی اعتیاد زنان گرچه به صورت دقیق صورت نگرفته، ولی می‌توان جمعیت زنان معتاد به مواد اپیوئیدی را در کشور بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ هزار نفر تخمین زد. همچنین میزان مصرف هروئین در معتادان زن و تعداد زنان مصرف‌کننده تزریقی مواد در کشور بین ۴ تا ۹ هزار نفر تخمین‌زده می‌شود.»
در کشور ما، در حال حاضر هیچ‌گونه خدمات اختصاصی برای اعتیاد زنان وجود ندارد و حتی برخی از خدمات و مراکز فقط به مردان اختصاص دارند. لیکن با توجه به این‌که مصرف مواد در زنان ناهنجارتر از مردان تلقی می‌شود، زنان معمولاً از مراجعه به مراکز درمانی معتادان که بیشترین مراجعه‌کنندگان آنها مردان هستند اکراه دارند.
با توجه به این‌که مراکز درمانی مهم‌ترین مکان دسترسی به معتادان هستند و بیشترین میزان اطلاعات مربوط به معتادان از این مراکز تامین می‌شود، شیوع اعتیاد در زنان کمتر از میزان واقعی تخمین زده می‌شود.
سوادکوهی جامعه شناس و استاد دانشگاه یادآور می شود: «هر چند آمار دقیقی از میزان جمعیت زنان معتاد در کشور وجود ندارد، اما بر اساس برخی پژوهشها ۶/۹ درصد از معتادان کشور را زنان تشکیل می دهند. وزارت بهداشت نیز در آمار خود در مورد زنان معتاد از رقم یک زن معتاد به ازای ۸ مرد معتاد گزارش می دهد.
برخی گزارش ها هم بر این امر تاکید دارد که در مقابل هر ۱۰۰ مرد معتاد ۷ زن معتاد در کشور وجود دارد؟ از سوی دیگر به گفته مسوولان زندانهای کشور در حال حاضر ۵۰ درصد زندانیان زن در رابطه با مواد مخدر و اعتیاد در زندان هستند که به نقل از همین مسوولان این آمار در سالهای اخیر افزایش نیز داشته است.»
سواد کوهی در ادامه بیان میدارد که :« با وجود این آمار و اطلاعات پراکنده و مقدماتی، دیگر نمی توان به راحتی گفت جمعیت اندکی از زنان گرفتار مواد مخدر و پیامدهای آن هستند ، این در حالی است که بسیاری از زنان و دختران نیز به دلیل برچسبهایی که به یک زن و دختر معتاد در جامعه ما زده می شود کمتر تصور مراجعه به مراکز خود معرف را دارند لذا اغلب، اعتیاد در زنان و دختران پنهان مانده و بخش قابل توجهی از جمعیت معتادان زن کشور درآمار گنجانده نمی شود.»
به نظر می رسد زنان معتاد بسیار آسیب پذیرتر از مردان معتاد باشند، چرا که مصرف مواد در زنان اغلب با آسیب های اجتماعی از جمله فرار از خانه، روسپیگری و خشونت توام است. از سوی دیگر وقتی یک زن گرفتار اعتیاد می شود، تنها او گرفتار پیامدهای فردی و اجتماعی سو مصرف نشده است، بلکه مصرف مواد در زنان، فرزندان و خانواده آنها را نیز تحت تاثیر قرار می دهد.
از سویی نه تنها در فرهنگ ایرانی بلکه در اکثر فرهنگ های دنیا، به زنان معتاد عمدتاً به چشم افراد بی بند و بار و بی عفت نگریسته می شود، و اگر چنین زنی خانواده نیز داشته باشد، خانواده وی نیز از این انگها و برچسبها مصون نخواهد بود.
وقتی زن در یک خانواده دچار اعتیاد می شود ارکان خانواده خیلی مستعد برای از هم پاشی می شود و فرزندان نیز بخصوص دختران خانواده در نتیجه همانند سازی با مادر و مشکلات عاطفی ناشی از مصرف مواد توسط مهربان ترین عضو خانواده دچار انحرافات و مسائل و پیامدهای جبران ناپذیری می شوند.
متاسفانه اغلب افراد اعتیاد را در زنان یک موضوع غیر اخلاقی در نظر می گیرند تا یک بیماری. در واقع نگرش های اجتماعی منفی موجود درباره رفتار غیر اخلاقی زنان معتاد مانعی بزرگ در راه درمان اعتیاد در زنان است چرا که زنان با درونی نمودن نگرش موجود در جامعه مبتنی بر اینکه اعتیاد در واقع نوعی تزلزل اصول اخلاقی در آنهاست از درمان خود اجتناب می نمایند یا از معرفی خود به عنوان معتاد در انظار و مجامع عمومی شرمسار می شوند.
اعتیاد و ابتلا به بیماری ایدز
براساس آمار جمع‌آوری شده از دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور، تا تاریخ اول تیرماه سال 1390 مجموعاً 23 هزار و 125 نفر از افراد مبتلا به HIV/AIDS‌ در کشور شناسایی شده‌اند.
آخرین آمار اعلام شده از مبتلایان HIV/ایدز، 22 هزار و 727 نفر بود که اکنون افزایش 398 نفری را نشان می دهد.
این آمار درحالی اعلام می شود که وزارت بهداشت تاخیری دو و نیم ماهه در اعلام آمار مبتلایان به ایدز داشته است. این روند تاخیری، در یک سال گرشته تکرار شده و وزارت بهداشت آمار مبتلایان به HIV/ایدز را با تاخیر دو سه ماهه اعلام می کند.
دکتر عباس صداقت، رئیس اداره ایدز وزارت بهداشت درباره جزئیات این آمار گفت: "91.5 درصد از مبتلایان را مردان و 8.5 درصد را زنان تشکیل می‌دهند."
به گفته صداقت، بر طبق آمار سال ،90 اعتیاد تزریقی علت 66.4 درصد، موارد ابتلا به بیماری ایدز بوده است.
علل ایجاد اعتیاد و سوء مصرف مواد
در یک تقسیم بندی اولیه و کلی میتوان علل زیر را برای اعتیاد بر شمرد:
 - 1  نداشتن آگاهی:
- آگاهی نداشتن فرد ،خانواده و جامعه از عوارض مصرف مواد مخدر و الکل.
 - 2 باورهاي غلط:
 - این تصور غلط که براي کاهش درد ودرمان بیماریها می توان از مواد مخدر استفاده کرد. مردم فکر می کنند تریاك فشار خون یا دیابت را کنترل و ناتوانی جنسی را درمان می کند حال آنکه ممکن است این گرفتاري ها را شدیدترسازد.
 -این تصور غلط که مصرف تفریحی مواد باعث اعتیاد نمی شود و فرد هرگاه بخواهد می تواند مواد را مصرف نکند.
 -این تصور غلط که می توان با افراد معتاد دوستی کرد و معتاد نشد.
 -این تصور غلط, که ترک و درمان اعتیاد بسیار آسان است.
-باور غلط در باره مواد مثل این باور که مصرف مواد نشانه بزرگی و احترام است.
- 3 مشکلات فردي , خانوادگی و محیطی
الف- مشکلات فردي
 -بیماري هاي جسمی مزمن مانند دیابت وکمردرد.
 -بیماري هاي روانی مانند افسردگی و بیماري شدید روانی.
 -خود کم بینی و کمبود اعتماد بنفس, ناتوانی در دادن جواب رد به درخواست دوستان معتاد براي مصرف مواد وگاه خودنمایی و جلب توجه دیگران.
 -مشکل هاي شغلی و تحصیلی مانند مشاغل دشوار و یا بیکاري و اخراج شدن ازمدرسه.
- عدم پایبندي فرد به مسایل اخلاقی، معنوي و دینی, بی بند و باري و بی توجهی به ارزش ها و قوانین اجتماعی.
ب- مشکلات خانوادگی
 -داشتن والدین و یا بستگان معتاد.
 -وجود درگیري وطلاق در خانواده.
 -وجود والدین سختگیر و یا سهل انگار در تربیت فرزندان.
 -پایبند نبودن خانواده به مسایل اخلاقی، معنوي و دینی.
ج- مشکلات محیطی
 -دسترسی آسان به مواد در جامعه.
 -فقر و مشکلات اقتصادي در جامعه.
 -تغییرهاي محیط زندگی مانند مهاجرت از روستا به شهر.
 -داشتن محیط آلوده و دوستان مصرف کننده مواد.
 - کمبود مراکز تفریحی سالم براي گذراندن اوقات فراغت.

عوامل زمینه ساز و موثر در گرایش به مصرف مواد مخدر:

دوره نوجواني: مخاطره‌آميزترين دوران زندگي از نظر شروع به مصرف مواد دورة نوجواني است. نوجواني دورة انتقال از كودكي به بزرگسالي و كسب هويت فردي و اجتماعي است.در اين دوره، ميل به استقلال و مخالفت با والدين به اوج خود مي‌رسد و نوجوان براي اثبات بلوغ و فرديت خود ارزشهاي خانواده را زير سوال مي‌برد و سعي در ايجاد و تحليل ارزش هاي جديد خود دارد. مجموعة اين عوامل، علاوه بر حس كنجكاوي نياز به تحرك، تنوع و هيجان، فرد را مستعد مصرف مواد مي‌نمايد.

ژنتيك:‌ شواهد مختلفي از استعداد ارثي اعتياد به الكل و مواد وجود دارد. تأثير مستقيم عوامل ژنتيكي عمدتاً از طريق اثرات فارماكوكينتيك و فاركوديناميك مواد در بدن مي‌باشد كه تعيين كنندة تأثير ماده بر فرد است. برخي از عوامل مخاطره‌آميز ديگر نيز تحت نفوذ عوامل ژنتيكي هستند مانند برخي اختلالات شخصيتي و رواني و عملكرد نامناسب تحصيلي ناشي از اختلالات يادگيري.

صفات شخصيتي: عوامل مختلف شخصيتي با مصرف مواد ارتباط دارند. از اين ميان، برخي از صفات بيشتر پيش‌‌بيني كنندة احتمال اعتياد هستند و به طور كلي فردي را تصوير مي‌كنند كه با ارزش‌ها يا ساختار‌هاي اجتماعي مانند خانواده،‌ مدرسه و مذهب پيوندي ندارد و يا از عهدة انطباق، كنترل يا ابزار احساسات دردناكي مثل احساس گناه، خشم و اضطراب برنمي‌ايد. اين صفات عبارتند از: عدم پذيرش ارزش‌هاي سنتي و رايج، مقاومت در مقابل منابع قدرت، نياز شديد به استقلال،‌صفات ضد اجتماعي، پرخاشگري شديد، احساس فقدان كنترل بر زندگي خود، اعتماد به نفس پايين، فقدان مهارت‌هاي اجتماعي و انطباقي. از آنجا كه اولين مصرف مواد، معمولاً از محيط‌هاي اجتماعي شروع مي شود هر قدر فرد قدرت تصميم‌گيري و مهارت ارتباطي بيشتري داشته باشد، بهتر مي‌تواند در مقابل فشار همسالان مقاومت كند.
اختلالات رواني: در حدود 70 درصد موارد، همراه با اعتياد اختلالات ديگر روانپزشكي نيز وجود دارد. شايع‌ترين تشخيص‌ها عبارتند از: ‌افسردگي اساسي، اختلال شخصيت ضد اجتماعي، فوبي، ديس تايمي، اختلال وسواسي ـ جبري، اختلال  مانيك، مانيا، اسكيزوفرنيا.
نگرش مثبت به مواد: افرادي كه نگرش‌ها و باورهاي مثبت و يا خنثي به مواد مخدر دارند،‌ احتمال مصرف و اعتيادشان بيش از كساني كه نگرش‌هاي منفي دارند. اين نگرش‌هاي مثبت معمولاً عبارتند از: كسب بزرگي و تشخص، رفع دردهاي جسمي و خستگي، كسب آرامش رواني، توانايي مصرف مواد بدون ابتلا به اعتياد.
موقعيت‌هاي مخاطره‌آميز فردي: بعضي از نوجوانان و جوانان درموقعيت‌ها ياشرايط قرار دارند كه آنان را در معرض خطر مصرف مواد قرار مي‌دهد. مهمترين اين موقعيت‌ها عبارتند از: در معرض خشونت قرار گرفتن در دوران كودكي و نوجوني، ترك تحصيل، بي‌سرپرستي يا بي خانماني، فرار از خانه، معلوليت جسمي، ابتلا به بيماريها يا دردهاي مزمن. حوادثي مانند از دست دادن نزديكان يا بلاياي طبيعي ناگهاني نيز ممكن است منجر به واكنش‌هاي حاد رواني شوند. در اين حالت فرد براي كاهش درد و رنج و انطباق با آن از مواد استفاده مي‌كند.
تأثير مواد بر فرد: اين متغير وقتي وارد عمل مي‌شود كه ماده حداقل يك بار مصرف شده باشد. چگونگي تأثير يك ماده بر فرد، تابع خواص ذاتي مادة مصرفي و تعامل آن با فرد و موقعيت فرد مصرف كننده است. تأثير مواد بر فرد مصرف كننده، به ميزان قابل توجهي، به مشخصات او بستگي دارد. اين مشخصات عبارتند از: شرايط جسمي فرد، انتظار فرد از مواد، تجربيات قبلي تأثير مواد و مواد ديگري كه هم‌زمان مصرف شده‌اند، مواد مختلف نيز تأثيرات متفاوتي بر وضعيت فيزيولوژيك و رواني فرد دارند، مثلاً‌: هروئين و كوكائين سرخوشي شديد، الكل آرامش و نيكوتين مختصري هشياري و آرامش ايجاد مي‌كند.
عوامل مربوط به خانواده: خانواده اولين مكان رشد شخصيت، تشكيل باورها و الگوهاي رفتاري فرد است. خانواده علاوه بر اينكه، محل حفظ و رشد افراد و كمك به حل استرس و پاتولوژي است، منبعي براي تنش، مشكل و اختلال نيز مي‌باشد. ناآگاهي والدين، ارتباط ضعيف والد و كودك،‌ فقدان انضباط در خانواده،‌ خانوادة مشتنج يا آشفته و از هم گسيخته، احتمال ارتكاب به انواع بزهكاري‌ها مانند سوء مصرف مواد را افزايش مي‌دهد. همچنين والديني كه مصرف كنندة‌ مواد هستند باعث مي‌شوند فرزندان با الگوبرداري از رفتار آنان، مصرف مواد را يك رفتار بهنجار تلقي كرده، رفتار مشابهي پيشه كنند.
تأثير دوستان: تقريباً در 60 درصد موارد، اولين مصرف مواد بدنبال تعارف دوستان رخ مي‌دهد. ارتباط و دوستي با همسالان مبتلا به سوء مصرف مواد، عامل مستعد‌كنندگان مواد براي گرفتن تاييد رفتار خود از دوستان، سعي مي‌كنند آنان را وادار به همراهي با خود نمايند. گروه "همسالان" به خصوص در شروع مصرف سيگار و حشيش بسيار مؤثر هستند. بعضي از دوستي‌ها، صرفاً حول محور مصرف مواد شكل مي‌گيرد نوجوانان به تعلق به يك گروه نيازمندند و اغلب پيوستن به گروههايي كه مواد مصرف مي‌كنند، ‌بسيار آسان است. هرچه پيوند فرد با خانواده، ‌مدرسه و اجتماعات سالم كمتر باشد،‌ احتمال پيوند او با اين قبيل گروهها بيشتر مي‌شود.
عوامل مربوط به مدرسه: از آنجا كه مدرسه بعد از خانواده، مهم‌ترين نهاد آموزشي و تربيتي است، مي‌تواند از راه‌هاي زير زمينه‌ساز مصرف مواد در نوجوانان باشد:
بي‌توجهي به مصرف مواد و فقدان محدوديت يا مقررات جدي منع مصرف در مدرسه، استرس‌هاي شديد تحصيلي و محيطي، فقدان حمايت معلمان و مسئولان بهنگام نياز عاطفي و رواني زمان بروز مشكلات و طرد شدن از طرف آنان.
عوامل مربوط به محل سكونت: عوامل متعددي در محيط مسكوني مي‌تواند موجب گرايش افراد به مصرف مواد مي شود:
فقدان ارزش‌هاي مذهبي و اخلاقي،‌ شيوع خشونت و اعمال خلاف، وفور مشاغل كاذب، آشفتگي و ضعف همبستگي بين افراد محل و حاشيه‌نشيني از جمله اين عواملند.مشخصات فردي و عوامل محيطي بخشي از علل اعتياد هستند و بخش ديگر را بازارهاي بين‌المللي مواد و عوامل اجتماعي ـ اقتصادي حاكم بر جامعه تشكيل مي‌دهند. اين عوامل عبارتند از:
قوانين: فقدان قوانين جدي منع توليد، خريد و فروش، حمل و مصرف مواد، موجب وفور وارزاني آن مي‌شود.
مصرف مواد به عنوان هنجار اجتماعي: در جوامعي كه مصرف مواد نه تنها ضد ارزش تلقي نمي‌شود، بلكه جزئي از آداب و سنن جامعه و يا نشان تمدن و تشخص و وسيلة احترام و پذيرايي است، مقاومتي براي مصرف مواد وجود ندارد و سوء‌مصرف و اعتياد شيوع بيشتري دارد.
كمبود امكانات فرهنگي، ورزشي، تفريحي: كمبود امكانات لازم براي ارضاي نيازهاي طبيعي رواني و اجتماعي نوجوانان و جوانان از قبيل كنجكاوي، تنوع طلبي، هيجان‌خواهي، ماجراجويي، مورد تأييد و پذيرش قرار گرفتن و كسب موفقيت بين همسالان، موجب گرايش آنان به كسب لذت و تفنن از طريق مصرف مواد وعضويت در گروه‌هاي غير سالم مي‌شوند.
عدم دسترسي به سيستم‌هاي خدماتي، حمايتي، مشاوره‌اي و درماني: در زندگي افراد، موقعيت‌ها و مشكلاتي پيش مي‌آيد كه آنان را از جهات مختلف در معرض خطر قرار مي‌دهد. فقدان امكانات لازم يا عدم دسترسي به خدماتي كه در چنين مواقعي بتواند فرد را از نظر رواني، مالي، شغلي، بهداشتي و اجتماعي حمايت نمايد، فرد را تنها و بي‌پناه، بدون وجود سطح مقاومت اجتماعي رها مي‌كند.
توسعة صنعتي جامعه:
توسعة صنعتي جامعه، مهاجرت، كمبود فرصت‌هاي شغلي و محروميت اقتصادي ـ اجتماعي: توسعة صنعتي، جوامع را به سمت شهري شدن و مهاجرت از روستاها به شهرها سوق مي‌دهد. مهاجرت باعث مي‌شود تا فرد، براي اولين بار، با موانع جديدي برخورد نمايد. جدايي از خانواده، ارزش‌هاي سنتي و ساختار حمايتي قبلي به تنهايي، انزوا و نااميدي فرد مي‌انجامد. كم سوادي،‌ فقدان مهارت‌‌هاي شغلي، عدم دسترسي به مشاغل مناسب و به دنبال آن محدوديت در تأمين نيازهاي حياتي و اساسي زندگي و تلاش براي بقاء، فرد را به مشاغل كاذب يا خريد و فروش مواد مي‌كشاند و يا براي انطباق با زندگي سخت روزمره و شيوة جديد زندگي به استفاده از شيوه‌هاي مصنوعي مانند مصرف مواد سوق مي‌دهد.
عوامل مقاوم ساز در مقابل اعتیاد:
عوامل شخصيتي: داشتن اعتماد به نفس بالا و مهارتهاي اجتماعي، علاوه بر كاهش استرس‌هاي محيطي ناشي از ارتباط با ديگران، باعث توانايي مقاومت در مقابل خواسته‌هاي خلاف ديگران و اصرار دوستان براي مصرف مي‌شود. همچنين مهارتهاي انطباقي موجب مي‌شود كه فرد هنگام برخورد با استرس، براي حل مشكلات و تطابق با آن از شيوه‌هاي مناسبي استفاده نمايد.
باورها وارزش‌ها: اعتقادات و باورهاي راسخ ديني و مذهبي، فرد را در مقابل مصرف مواد محافظت مي‌كند. نگرش منفي به مواد، شامل باور به اعتياد آور بودن و اثرات تخريبي مواد،‌ احتمال مصرف آن را كاهش مي‌دهد.
موفقيت‌ها: موفقيت‌هاي تحصيلي، شغلي و اجتماعي با افزايش اعتماد به نفس، ايجاد ثبات و هدفمندي در مسير زندگي و كسب حمايت‌هاي لازم، فرد را از خطر مواد مخدر حافظت مي‌نمايد.
داشتن خانواده‌اي سالم و همبسته: پيوند و تعامل مثبت بين فرد و والدين از سنين كودكي موجب ارضاي نيازهاي عاطفي ـ رواني كودك مي‌شود. اين افرد، با تجربة روابط منطقي و قابل پيش‌بيني، كمتر دچار انحرافات شخصيتي مي‌شوند و مهارتهاي گوناگوني را كه لازمة برقراري روابط سالم بين فردي و اجتماعي است مي‌آموزند و با داشتن حس تعلق و وابستگي، كمتر احساس تنهايي و انزوا نموده و به دامن اعتياد كشيده نمي‌شوند.
 هشياري و حمايت خانواده، ‌مدرسه و اطرافيان: هشياري و آگاهي والدين از خطر مصرف مواد مخدر و احتمال اعتياد فرزندان،‌ كنترل و مراقبت كافي و تأمين حمايت و راهنمايي لازم از طرف خانواده،‌ مدرسه، اطرافيان و دوستان سالم و صميمي، به هنگام نياز،‌ احتمال مصرف مواد و يا سوء مصرف و اعتياد را كاهش مي‌دهد.
ضد ارزش بودن مصرف مواد: در محيط‌ها و جوامعي كه به وضوح هرگونه مصرف مواد نهي مي‌شود و اعتبار موقعيت فردي، خانوادگي، شغلي و اجتماعي افراد مصرف كننده تنزل مي‌يابد، نگرش منفي افراد به مواد كاهش شيوع اعتياد مي‌انجامد.
دسترسي به خدمات: دسترسي به خدمات حمايتي (هنگام بروز مشكلاتي مانند بي‌سرپرستي و از دست دادن شغل)،‌خدمات مشاوره‌اي (هنگام بروز مشكلات عاطفي يا اتخاذ تصميم مهم) و خدمات درماني (براي بيماراني كه تمايل به ترك اعتياد دارند)، موجب مي‌شود تا عوامل مخاطره‌آميزي كه فرد ممكن است در طي زندگي با آنها روبرو شود،‌ تشديد نشده و يا ازمان نيابند.
سوختة ترياك: پس از مصرف تدخيني (كشيدن) ترياك ماده‌اي به رنگ قهوه‌اي سوخته و براق به دست مي‌آيد كه "سوخته" نام دارد. گاهي آن را در آب حل كرده و به صورت شربت بنفش رنگي مصرف مي‌كنند.
عوارض کلی مصرف مواد مخدر:
مواد مخدر تنها به فرد مصرف‌كنده آسيب نمي‌رساند بلكه به هركس كه با آن در تماس باشد آسيب مي‌رساند؛ و زماني كه تعداد معتادان فراتر از حد قابل جبران باشد، جامعه صدمه مي‌بيند.
اعتياد خسارات و هزينه‌هاي بسياري را به جامعه تحميل مي‌كند. بنابراين، عوارض ناشي از اعتياد شامل عوارض فردي، خانوادگي، شغلي، اجتماعي و اقتصادي مي‌باشد.
1-عوارض جسمي و رواني
= آسيب‌هاي عضلاني
= ختلالات كبدي و كليوي
- عفونت‌هاي خطرناك (ايدز، هپاتين، كزاز)
- بيماريهاي مزمن تنفسي
- اختلالات قلبي ـ عروقي
- سكته‌هاي قلبي و مغزي
- آتروفي مغزي
ناتواني جنسي و عقيمي
- اختلالت خواب
- افسردگي
- اختلالات رواني شديد و پايدار
2) عوارض خانوادگي
- خشونت در خانواده شامل كودك‌آزاري و همسر آزاري
- عفلت از فرزندان
- مشكلات تحصيلي،‌ اختلالات رواني و خودكشي فرزندان
- نابساماني و آشفتگي خانواده
- محدوديت در روابط سالم خارج از خانواده
- افت سطح اقتصادي و اجتماعي خانواده
- بي كفايتي در سرپرستي خانواده
- طلاق
3- عوارض شغلي
- افت اعتبار فردي و موقعيت شغلي
- سوانح و حوادث حين كار
- غيبت از كار
- كاهش كارايي
- اخراج و بيكاري
4- عوارض اقتصادي
- خسارات ناشي از كاهش نيروي مولد و افزايش نيروي مصرف كنندة جامعه.
- هزينه‌هاي تحمل شده به نيروهاي انتظامي و جمع‌آوري امكانات لازم براي مبارزه با جرايم مستقيم و غير مستقيم ناشي از مواد مخدر
- صرف وقت دادگاه‌ها و نيروهاي قضايي
- هزينة نگهداري مجرمين مواد مخدر و معتادان در زندان‌ها
- هزينة مراكز بازپروري و درمانگا‌ه‌هاي ترك اعتياد
- هزينه‌ و خسارات ناشي از مراقبت‌هاي بهداشتي ثانيه شامل بيمارستان‌ها و درمانگاه‌ها
5- عوارض اجتماعي
- ضعف پاي‌بند به اصول اخلاقي و مذهبي
- انواع جرايم مثل سرقت، فحشا، خشونت، تجاوز و قتل
- افزايش مشاغل كاذب و بيكاري
- بي خانماني و فقر
   اختلالات روانی و اعتیاد
اختلال شخصیتی بیش از همه چیز فرد را در برابر اعتیاد آسیب‌پذیر می‌سازد. سپس اعتیاد ، خود اختلالهای موجود را تشدید می‌کند و دایره معیوب ادامه می‌یابد. شخص معتاد برای بدست آوردن ماده مخدر دست به اعمال خلاف قانون و اخلاق می‌زند و با آزاد شدن از قید و بندهای اخلاقی مرتکب جنایت نیز می‌شود. در کل شخصیتهای روان‌نژند و نیز روان‌پریش را می‌توان در برابر اعتیاد بسیار آسیب‌پذیر دانست. شخصیتهای روان‌نژند، یعنی کسانی که دارای بیماریهای روانی خفیف هستند که با ضعف روانی ، اضطراب ، وسواس ، ترس و بی‌تصمیمی مشخص می‌شوند؛ شخصیتهای روان‌پریش ، یعنی کسانی که به علت عدم رشد خلقی ، در سازش اجتماعی دچار اشکال هستند و دارای خلق و خوی متغیر و قضاوت ناپایدار می‌باشند. مبتلایان به این بیماریها آسانتر به مواد مخدر گرایش می‌یابند و در زمره معتادان درمی‌آیند. بدیهی است بسیاری از همین شخصیتها نیز غیر معتاد باقی می‌مانند.
روان‌پریشها دارای رفتارهای ضد اجتماعی و اختلال خلقی هستند و توانایی کافی برای پیروی از قوانین و مقررات را ندارند و روابط آنها با دیگران سطحی است. با آنکه این افراد کم‌هوش نیستند، ولی قادر به تحمل فعالیتهای منظم جسمی و ذهنی نیستند و جا و مکان و کار ثابتی را پذیرا نمی‌شوند. سابقه این افراد نشان می‌دهد که در دوران کودکی ، نا‌آرام و مشکل‌ساز بوده و در مدرسه قدرت سازش نداشته و در محیطهای دیگر نیز فاقد سازش اجتماعی بوده‌اند. روان‌پریشهای مهاجم که دارای اختلال رفتاری شدید هستند و به انجام اعمال تهاجمی و جنایت و حتی آدم‌کشی دست می‌زنند از جمله کسانی به ‌شمار می‌آیند که بیش از همه به ‌طرف اعتیاد گرایش می‌یابند. در عین ‌حال روان‌پریشهای نالایق و غیرفعال نیز که معمولا به دروغ‌گویی ، دزدی ، تقلب و آزار دیگران می‌پردازند، مواد مخدر را وسیله خوشی و آسایش خود به ‌شمار می‌آورند.
ختلال شخصیتی بیش از همه چیز فرد را در برابر اعتیاد آسیب ‌پذیر می ‌سازد. سپس اعتیاد، خود اختلال های موجود را تشدید می‌ کند و دایره معیوب ادامه می ‌یابد. شخص معتاد برای بدست آوردن ماده مخدر دست به اعمال خلاف قانون و اخلاق می ‌زند و با آزاد شدن از قید و بندهای اخلاقی مرتکب جنایت نیز می ‌شود. در کل شخصیت های روان ‌نژند و نیز روان ‌پریش را می ‌توان در برابر اعتیاد بسیار آسیب ‌پذیر دانست. شخصیت های روان ‌نژند، یعنی کسانی که دارای بیماری های روانی خفیف هستند که با ضعف روانی، اضطراب، وسواس، ترس و بی‌تصمیمی مشخص می ‌شوند؛ شخصیت های روان ‌پریش، یعنی کسانی که به علت عدم رشد خلقی، در سازش اجتماعی دچار اشکال هستند و دارای خلق و خوی متغیر و قضاوت ناپایدار می ‌باشند. مبتلایان به این بیماری ها آسان تر به مواد مخدر گرایش می ‌یابند و در زمره معتادان درمی‌آیند. بدیهی است بسیاری از همین شخصیت ها نیز غیر معتاد باقی می ‌مانند. روان‌ پریش ها دارای رفتارهای ضد اجتماعی و اختلال خلقی هستند و توانایی کافی برای پیروی از قوانین و مقررات را ندارند و روابط آن ها با دیگران سطحی است. با آن که این افراد کم‌هوش نیستند، ولی قادر به تحمل فعالیت های منظم جسمی و ذهنی نیستند و جا و مکان و کار ثابتی را پذیرا نمی‌ شوند. سابقه این افراد نشان می‌ دهد که در دوران کودکی، نا‌آرام و مشکل‌ساز بوده و در مدرسه قدرت سازش نداشته و در محیط های دیگر نیز فاقد سازش اجتماعی بوده‌اند. روان‌ پریش های مهاجم که دارای اختلال رفتاری شدید هستند و به انجام اعمال تهاجمی و جنایت و حتی آدم‌کشی دست می ‌زنند از جمله کسانی به ‌شمار می ‌آیند که بیش از همه به ‌طرف اعتیاد گرایش می ‌یابند. در عین ‌حال روان ‌پریش های نالایق و غیر فعال نیز که معمولا به دروغ ‌گویی، دزدی، تقلب و آزار دیگران می ‌پردازند، مواد مخدر را وسیله خوشی و آسایش خود به ‌شمار می ‌آورند.کمک می‌کند، بلکه در صورت اعتیاد اتفاقی در دوره بلوغ نیز درمان را آسان می‌سازد.

و من ا... التوفيق
تهيه و تنظيم استاد ارجمند جناب آقاي سياوش سايسته

مفهوم انقلاب
واژه (Revolution) از اصطلاحات علم اختر شناسی بوده که به معنای چرخش دورانی افلاک و بازگشت سیارگان به جای اول به کار می‏رفته است اما امروزه در مورد مسائل گوناگون مانند انقلاب صنعتی، اجتماعی، فکری و ... به کار می‏رود منظور از انقلاب در این کتاب انقلاب‏های اجتماعی و بزرگ است.
عوامل انقلاب
1. نارضایتی عمیق از وضع موجود
2. ظهور و گسترش ایدئولوژی‏های جدید جایگزین
3. گسترش روحیه انقلابی
4. رهبری و نهادهای بسیج‏گر
عناصر( ويژگيها) انقلاب
1. شرکت توده‏ها (مردمی بودن)
2. وجود عنصر خشونت
3. تغییر ساختارهای اجتماعی- سیاسی جامعه
تفاوت  انقلاب با دیگر پدیده‏ها
1. رفرم (Reform)
رفرم به تغییرات تدریجی و جزیی که از سوی حاکمان به صورت قانونی و مسالمت‏آمیز انجام پذیرد گفته می‏شود. رفرم برخلاف انقلاب از سوی رژیم سیاسی حاکم تحقق می‏پذیرد و اموری مانند بسیج توده‏ای، تغییر رژیم سیاسی و خشونت در آن راه ندارد.
2. نهضت(Movement)
نهضت (جنبش) حرکتی معمولاً دراز مدت است که ممکن است انقلاب فقط بخشی از آن به شمار آید. و ممکن است به شکل تلاش‏های فکری و فرهنگی آغاز شده، سپس در اثر گسترش افکار جدید، رنگ سیاسی و انقلابی به خود گیرد و حتی به انقالب منجر شود.
3. کودتا(Coup-Detat)
کودتا اقدام سریع گروهی از نظامیان علیه یک رژیم سیاسی است که به دنبال انتقال و جابجایی قدرت از طریق خسونت نظامی می‏باشد. از ویژگی‏های انقلاب بی‏بهره است. نتایج آن یکسان نیست زمانی تنها به تغییرات سیاسی و گاهی نیز سبب تغییرات عمیق اجتماعی و اقتصادی و... می‏گردد.
4. شورش( Uprising)
حرکتی مقطعی یا واکنشی با ماهیت و دامنه‏های متفاوت است که گاه مقدمه حرکتی انقلابی است. بسیاری از مواقع از همراهی مردم، ایدئولوژی جدید و برنامه‏ای برای تغییر نهادهای سیاسی و اجتماعی برخوردار نیست. و بسیاری از آنها در مدت کوتاهی سرکوب می‏شود و یا فرو می‏نشیند.
5. جنگ داخلی( Internal War)
مبارزه مسلحانه برای کسب قدرت میان طرف‏های درگیر در یک کشور است که به سبب طغیان بخشی از قدرت علیه بخش دیگر و یا درخواست تجزیه ارضی، خود مختاری و... از سوی گروهی از ساکنان کشور میان گروه‏های مسلحانه خواستار قدرت صورت می‏گیرد.
رویکردهای مختلف در تحلیل انقلاب اسلامی ایران
نگاهی دقیق به منابعی که تاکنون درباره انقلاب اسلامی ایران نگاشته شده، نشان می‏دهد که این آثار بر یک یا تعدادی از عوامل و یا بر همه عوامل فرهنگی، جامعه شناختی، اقتصادی و... در وقوع انقلاب اسلامی تأکید کرده‏اند. که به چند مورد اشاره می‏شود.
چند دیدگاه و نظر پیرامون انقلاب و انقلاب اسلامی ایران
1. تدا اسکاچپل:وی با بررسي انقلاب ایران از نظریه خود که نقش اراده را در وقوع انقلاب نفی می‏کرد برگشت و گفت «اگر در دنیا تنها یک انقلاب، آگاهانه ساخته شده باشد آن انقلاب ایران است». تحليل وي از انقلاب ايران اين بوده است كه در دوران پهلوي دوم به دليل نوسازي شديد مانند مهاجرت از روستاها به شهرها، توسعه آموزش، مخالفت با روحانيون و كوتاه كردن دست آنان از مناصب، نفوذ و  دخالت در بازار و ... يك از خودبيگانگي عمومي شكل گرفت و سپس رهبري اين انقلاب با استفاده از اسطوره هاي مسلط در اسلام شيعي از جمله قيام امام حسين(ع) مردم را  عليه سرنگوني نظام هدايت و رهبري كرد.
2. ماروین زونیس:وی در تحلیل انقلاب ایران به بررسی روانشناسی شاه پرداخته و معتقد است تا زمانی که عواملی مانند ارنست پرون، اسدالله علم، اشرف، حمايت الهي و پشتيباني آمريكا و... قدرت روانی لازم را به شاه تجویز می‏کردند خللی در تصميم گيريهاي او وارد نمی‏شد. اما در زمان وقوع انقلاب همه آن عوامل از دست رفته بودند.
3. نظریه جیمز دیویس:طبق این نظریه اگر جامعه‏ای برای مدتی نسبتاً طولانی وضعیت اقتصادی بهتری داشته باشد. و سپس کسب آنها با رکوردی سریع مواجه شود. دچار اغتشاش خواهد شد. که ممکن است موجب شورش با انقلاب شود. کسانی که با  تطبیق انقلاب ایران با منحی جی(J) موافق اند معتقدند روند شبه مدرنیزمی که در ایران از سالها پیش از انقلاب آغاز شده بود نقطه شروع افزایش انتظارات در ایران است که بعدها افزایش بهای نفت نیز باعث افزایش درآمد سرانه و در نتیجه افزایش میزان برخورداریهای عمومی گردید. اما در سالهای آخر به ناگاه دلایلی مانند زمستان معتدل  در اروپا و کاهش بهای نفت، کشور دچار رکود شده و از این روی فاصله تحمل ناپذیر میان سطح امکانات و انتظارات مردم به وجود آمد و انقلاب روی داد.
4. نظریه چالمرز جانسون:براساس این دیدگاه، انقلاب در اثر سه عامل متوالی به وقوع می‏پیوندد:عدم تعادل (رکود قدرت)+ ناسازگاری نخبگان حکومتی+ عوامل شتابزا = انقلاب
5.  نظریه میشل فوکو: اساس تحلیل فوکو بر عدم وجود انگیزه‏های مادی و اتفاقی و تصادفی نبودن انقلاب ایران و تأکید بر نقش رهبری مذهبی و ایجاد تغییر در خویشتن، معنویت‏گرایی سیاسی و فرامدرن بودن انقلاب ایران استوار است.
برخی از ویژگی‏های جامعه ایران در قرن نوزدهم
اختلاف فرقه‏ای و قومی
مذهب عامل انسجام ملی
استبداد و خشونت دولت‏ها و حاکمان
شکست‏های متوالی از دولت روس و انگلیس
عدم مشروعیت مذهبی
اغلب جامعه روستایی و عشایری
قیام تنباکو
پس از واگذاری امتیاز انحصار توتون و تنباکوی ایران به شرکت انگلیسی رژی تجار تهران و سپس مردم شیراز به رهبری سیدعلی‏اکبر فال‏اسیری و نهایتاً با فتوای تحریم توتون و تنباکو توسط میرزای شیرازی و لغو امتیاز همراه بود.
پیامدهای قیام تنباکو
1. نماینگر قدرت مردم در مقابل حاکمان خودکامه قاجار و اولین مقاومت همگانی علیه استعمار خارجی بود.
2. از ظهور سیاسی روحایت به عنوان رهبران جنبش اجتماعی خبر داد.
3. دمیده شدن روحی تازه در کالبد مردم
4. سست شدن مشروعیت سلطنت قاجاری
برخی از عوامل رشد اعتراضات پس از قیام تنباکو
1. ضعف دولت
2. اعطای امتیاز به بیگانگان و عقد قراردادهای استعماری
3. ظلم و ستم حکام
4. بحران اقتصادی
5. رشد آگاهی سیاسی مردم
6. ضعف و بیماری مظفرالدین شاه
مهمترین اتفاقات قبل از مشروطه
1. اتحاد بهبهانی، طباطبایی علیه دولت استبدادی
2. اجتماع مردم در باغ میکده و انتخاب کمیته 9 نفره
3. هجرت علما به حضرت عبدالعظیم و قم
4. درخواست تأسیس عدالتخانه
5. اهانت نوز بلژیکی به روحانیت.
زمینه آشنایی مردم با مفهوم مشروطه
پناه بردن عده ای از مردم و روشنفکران به سفارت انگلیس  به مدت یک ماه که باعث آشنا شدن مردم با مفهوم مشروطه گردید. تقاضای عدالتخانه به مجلس شورا تغییر یافت و باعث صدور امضاء مشروطه در مرداد 285 از سوی مظفرالدین شاه گردید.
علل نارضایتی علما از دربار قاجار
1. نفوذ بیگانگان و اعطای امتیازات و نگرانی علما از رواج فرهنگ غربی
2. ضعف و فساد در دستگاه قاجار
روحانیت و مشروطه
ابتدا مهمترین قدرت حامی مشروطه بود. سپس به خاطر برخی کجروی ها عده ای از علما به مبارزه با آنان پرداختند و علما به دو دسته تقسیم شدند.
1. شیخ فضل ا... نوری که از حمایت سیدکاظم یزدی برخوردار بود.
2. نائینی که از حمایت آخوند خراسانی و ... برخوردار بود.
ویژگی‏های روشنفکران ایران در قرن 19
1. نگاه به غرب با حسرت و حیرت و برخورد غیر نقادانه با آن
2. جذب شدن در سازمان ‏های فراماسونری
3. گسترش مفاهیم غربی و بی اعتنایی به سنت های مذهبی
4. اعتماد بیش از اندازه به دولت های غربی
5. نبود پایگاه مردمی
عوامل شکست مشروطه
1. عوامل درونی
-       ابهام در ایدئولوژی مشروطیت
-       ماهیت متفاوت نیروهای مشروطه خواه
-       نفوذ عناصر مستبد و وابسته و غربزدگی افراطی
-       ناکامی در ایجاد یک دولت مرکزی کارآمد
2. عوامل بیرونی
-       اتحاد روس و انگلیس
مهمترین جنبش های مردمی پس از جنگ جهانی 1304- 1299
1. میرزا کوچک خان قیام مسلحانه ای را در جنگل های گیلان در واکنش به فساد حاکم بر کشور سازمان داد.
2. قیام شیخ محمد خیابانی برای ریشه کنی هرج و مرج در آذربایجان
3. قیام تنگستانی ها با حمایت علمای فارس علیه نفوذ انگلستان در جنوب
روی کار آمدن رضا خان
انگلستان برای تثبیت وضعیت سیاسی و ... خود رضاخان میرپنج را برای کودتای سوم اسفند 1299 انتخاب کرد. وی با سازمان دهی ارتش و ایجاد امنیت محبوبیت زیادی به دست آورد و در سال 1305 رسماً تاجگذاری کرد.
وضعیت اقتصادی در دوران رضا شاه
1. در آمد عمده کشور مصرف ارتش و نظام می‏شد.
2. کشاورزان با فقر رو به رو بودند.
3. نابودی صنعت دامداری با اسکان عشایر
4. اگر چه اقتصاد رشد داشت اما عمدتاً به نفع رضا شاه و طرفدارانش صورت گرفت.
اقدامات سیاسی و فرهنگی دولت رضا شاه
1. استبداد و خشونت
2. ستیز با مذهب و نهادهای مذهبی با هدف نابودی تشیع
3. نابودی هرگونه نهاد اجتماعی و مجرای همبستگی
4. با ستانگرایی ناسیونالیستی
5. سیاست یکپارچه سازی قومی و فرهنگی
برخی از وقایع دوران محمدرضا پهلوی
1. اشغال ایران
2. نهضت ملی شدن نفت
3. کودتای 28 مرداد 1332
4. قیام امام خمینی (ره) قیام 15 خرداد 42
5. تشدید وابستگی و استبداد (55-1343)
6. آغاز مخالفت‏های علنی از سال 1355 به بعد
پیامدهای اشغال ایران
1- آزادی احزاب و جناح‏های سیاسی
2- پراکندگی قدرت میان مجلس، دولت، احزاب، سفارتخانه‏های خارجی و دربار
3- تغییر پی در پی دولتمردان و کابینه‏ها
نهضت ملی شدن صنعت نفت
طرح ملی شدن صنعت نفت اولین‏بار با پیشنهاد رحیمیان نماینده قوچان در مجلس چهاردهم مطرح شد که حتی مصدق هم از آن حمایت نکرد. با وجود مخالفت‏های بسیار داخلی و خارجی صنعت نفت ایران در اسفندماه 1329 ملی اعلام شد.
لایحه انجمن‏های ایالتی و ولایتی
دولت عَلَم در مهرماه 1341 آن را مطرح کرد.
با دعوت امام خمینی (ره) علمای قم مخالفت خود را اعلام داشته و خواستار لغو آن شدند.
لغو این لایحه اولین رویارویی جدی شاه و علما بود.
اصول انقلاب سفید
این برنامه که به انقلاب شاه و ملت نیز مشهور بود شامل 6 اصل می‏باشد که شخصاً توسط شاه مطرح گردید. مخالفت علما با آن بخاطر وابستگی دولت به آمریکا و ادامه سیاست‏های ضد مذهبی، امام خمینی (ره) انتخابات در این زمینه را تحریم کرد.
اصول شش‏گانه انقلاب سفيد به شرح ذیل می‏باشد:
1. الغای رژیم ارباب و رعیتی
2. ملی کردن جنگل‏ها
3. فروش سهام کارخانه‏های دولتی به عنوان پشتوانه اصلاحات ارضی
4. سهیم کردن کارگردان در منافع کارگاه‏های تولیدی
5. اصلاح قانون انتخابات
6. ایجاد سپاه دانش
قیام 15 خرداد
امام در 13 خرداد مصادف با روز عاشورا حمله ی رژیم به فیضیه را محکوم کرد.
رژیم در سحرگاه 15 خرداد امام را دستگیر و به تهران منتقل کرد.
در بسیاری از شهرها تظاهرات بر پا گردید و شاه دستور سرکوب معترضان را صادر کرد.
پیامدهای قیام 15 خرداد
1- ناامیدی مخالفان از دولت پهلوی
2- تغییر شیوه‏ی سنتی مبارزه به مبارزه مسلحانه
3- انتقال رهبری مبارزه‏ی سیاسی به روحانیت و خاصه شخص امام خمینی (ره)
4- از بین رفتن بقایای مشروعیت رژیم و تزلزل پایگاه اجتماعی آن
عوامل ایجاد سیاست فضای باز در سال 1355
1. آگاهی به اینکه سیاست سرکوب را نمی توان برای همیشه ادامه داد
2. با آگاهی از بیماری خود درصدد زمینه سازی انتقال آرام قدرت به فرزندش بود
3. اوج تبلیغات جهانی علیه رژیم شاه
4. تشدید وابستگی و استبداد 55-1343
5. تصویب لایحه کاپیتولاسیون توسط مجلس
6. سال 43 آغاز دوره استبدادی خشن در دوره پهلوی
7. تمام مخالفان را سرکوب کرد.
8. مهمترین کار رژیم از لحاظ سیاسی تشکیل حزب رستاخیز بود.
نمونه‏هایی از سیاست‏های فضای باز
1. بهبودی وضع زندان‏ها و کاستن از شدت شکنجه
2. اصلاح قانون دادرسی
3. تغییرات در هیأت دولت و برکناری هویدا پس از 13 سال
4. سر و سامان دادن به اوضاع اقتصادی
موانع اصلی سیاست فضای باز
1. عدم ساز و کار قانونی برای مشارکت سیاسی و ...
2. از بین بردن تمام نهادهای مستقل و آزاد.
3. عدم وجود حلقه ارتباطی بین دولت و مردم از سال 42 به بعد.
4. جدی نبودن شاه و سردمداران او در اجرای این سیاست.
5. ویژگی شخصیتی محمدرضا شاه
طوفان انقلاب، آغاز فروپاشی نظام سیاسی
1. درگذشت مشکوک حاج آقا مصطفی خمینی
2. برپایی یاد بود در شهرهای مختلف به مناسبت شهادت فرزند امام( چهلم شهداي 19 دي قم در تبريز و برگزاري چلهم شهداي تبريز در يزد و برخي شهرهاي ايران)
3. انتشار مقاله توهین‏آمیز به شخصیت امام در روزنامه اطلاعات در 17 دی 1357
برخی حوادث 57-56 قبل از انقلاب
1. تظاهرات طلاب و مردم قم و برخی شهرها
2. آتش‏سوزی سینما رکس آبادان
3. تغییر پی در پی نخست وزیران
4. تظاهرات مردم تهران به مناسبت عید فطر
5. تظاهرات 17 شهریور 57 تهران
6. اعتصابات کارگران صنعت نفت
7. فرار شاه و ورود امام (ره)
ساختار سیاسی دولت پهلوی
1. شاه و دربار
2. ارتش
3. ساواک
4. احزاب وابسته
5. نقش نفت در اقتصاد سیاسی
6. باستانگرایی ناسیونالیستی
7. وابستگی به آمریکا
1-شاه و دربار : نظام پهلوی کاملا فردی و بر محور شخص شاه استوار بود این فرد محوری بعد از کودتای 28 مرداد آغاز شد و تملق جانشین قانون گردید و افراد و شخصیت‏های مستقل حذف و به ساختار سیاسی و ... به شخص شاه وابسته شد.
2-ارتش: مهمترین رکن قدرت شاه ارتش بود.
اختصاص دادن یک سوم بودجه کشور به ارتش.
تمایل شاه به تقویت ارتش ریشه در دکترین نیسکون دارد.
مهم‏ترین ضعف ارتش پهلوی وابستگی به شخص شاه بود.
3-ساواک: این سازمان در سال‏های میانی دهه 30 با کمک سیا، موساد و.. به وجود آمد.
تیمور بختیار ریاست آن بود.
در دهه 40 و 50 مخالفین را سرکوب یا دستگیر کرد.
ساواک هرگز موجبات بقای رژیم را فراهم نیاورد
4-احزاب وابسته : تأسیس دو حزب ملیون و مردم در دهه 30 بر طبق الگوی نظام سیاسی آمریکا به رهبری اقبال(حزب مليون) و علم( حزب مردم). در ادامه انحلال حزب ملیون و جایگزینی حزب ایران نوین
و در نهايت انحلال همه احزاب و تشکیل حزب رستاخیز در سال 54.
اهداف حزب رستاخیز
1. جلب رضایت مردم با مشارکت کنترل شده
2. بسیج سیاسی توده‏های متوسط و پایین با اعطای امتیازات حزبی
3. برخورد با هرگونه فعالیت سیاسی خارج از حزب
4. آموزش سیاسی مردم در راستای منافع سلطنت پهلوی
نقش نفت در اقتصاد سیاسی
1. مهمترین عامل تأثیرگذار بر تحولات سیاسی معاصر ایران
2. نقش مهم آن در ظهور دیکتاتوری شاه در سال‏های (42-57)
3. استقلال دولت از جامعه
4. مشروعیت داخلی و خارجی دولت
5. تأمین بودجه نهادهای مختلف
باستانگرایی ناسیونالیستی شاه
1. ناسیونالیسم شاهنشاهی به عنوان ایدئولوژی شاهنشاهی مشروعیت بخش
2. اوج ظهور آن در جشن‏های 2500 ساله ایران
3. آخرین بروز رسمی ایدئولوژی شاهنشاهی تغییر تقویم ایران از هجری شمسی به شاهنشاهی
وابستگی به آمریکا
1. وابستگی به آمریکا از پایه‏های رژیم پهلوی بود.
2. کمک همه جانبه آمریکا
3. دفاع از ایران در مقابل تجاوز بلوک شرق
4. با پیوستن به پیمان سنتو به کشورهای غربی پیوست.
5. رابطه با آمریکا عامل اصلی تنفر مردم از دولت
وضعیت اقتصادی ایران در سال‏های 57-1332
1. خارج شدن اقتصاد از رکورد
2. فساد و سوء مدیریت
3. افزایش بی‏رویه واردات
4. اجرای اصلاحات آمریکایی
5. تورم و افزایش قیمت‏ها
6. اجرای سلسله برنامه‏های عمرانی
7. وابستگی به درآمد نفت و...
عوامل نابسامانی و بحران اقتصادی
1. اولویت دادن به رشد و نادیده گرفتن توزیع
2. بی‏توجهی به روستا و تمرکز سرمایه گذاری در شهرها
3. فساد گسترده مدیران
4. فاصله طبقاتی زیاد در شهرها
5. بازده بسیار ناچیز سرمایه گذاری
6. استفاده از صنایع سرمایه بر
بحران‏ها و آسیب‏های دولت پهلوی
1. مهم‏ترین بحران مشروعیت
2. بحران مشارکت سیاسی
3. نبود مطبوعات مستقل
4. وابستگی بیش از حد به دولت به شخص شاه
مخالفان دولت پهلوی
مارکسیست‏ها و چپ‏گرایان
ین تفکر عمدتاً از طریق شوروی وارد ایران شد و تفسیر لنین و استالین از اندیشه‏های مارکس بود.
در ایران مهم‏ترین پرچمدار مارکسیم حزب توده بود که ماهیتی خشن، انقلابی، ضد مذهبی و غیره دموکراتیک داشت.
دلایل عدم مقبولیت عمومی مارکسیست در ایران
1. ماهیت ضد مذهبی این ایدئولوژی
2. عدم محبوبیت این ایدئولوژی و وابستگی آن به شوروی
برخی از سازمان‏های مارکسیست و چپ‏گرا
1-حزب توده :
تأسیس: 1320
تأکید بر قانون اساسی، آزادی‏های مدنی و دفاع از حقوق کارگران
حمایت کورکورانه از شوروی بخصوص در واقعه آذربایجان و کردستان
نیرومندترین گروه سازمان یافته در ایران
2-سازمان چریک‏های فدایی خلق
موسس: بیژن جزنی دانشجوی دانشگاه تهران از هواداران حزب توده
نوع مبارزه: مسلحانه، چریکی و رادیکال و بیشتر در شهرهای بزرگ و جنگل‏های شمال متأثر از انقلابیون مارکسیست آمریکای لاتین
3-سازمان مجاهدین خلق
موسیسن: حنیف‏نژاد، سعید محسن و...
متأثر از بازرگانان بودند.
تأکید بر مبارزه مسلحانه داشتند.
سعی در تلفیق اسلام و مارکسیسم داشتند.
از سال 54 به بعد چرخشی در ایدئولوژی خود صورت داده و مارکسیسم- لنیسم را رسماً پذیرفتند.
عدم نفوذ در میان مردم به دلایل اعتقادات مارکسیستی
در قالب سازمان‏های کوچک بر علیه رژیم فعالیت مسلحانه می‏کردند.
ملی‏گرایان مشروطه‏خواه
1-ویژگی‏ها:
-       ریشه داشتن در مدرنیسم
-       مهم‏ترین منادی آن روشنفکری ایرانی
-       اصرار بر مشروطیت
-       حمایت از مبارزه مسالمت آمیز
-       در برگرفتن طیف وسیعی از روشنفکران سکولار تا روحانیون اصلاح‏طلب
-       عدم اصرار بر نابودی سلطنت
-       عوامل افول ملی‏گرایان مشروطه خواه
-       تشدید استبداد
-       استراتژی مبارزه مسالمت آمیز و قانونمند خود نیروهای ملی‏گرا
دلایل در دست نگرفتن مبارزات انقلابی از سوی جریان مشروطه‏خواه
1. فاقد ایدئولوژی جایگزین بودند.
2. فاقد رهبری متحد و انسجام گروهی بودند.
3. فقدان پایگاه اجتماعی گسترده و ناتوانی در بسیج توده‏های مردمی است.
مهم‏ترین گروه‏های ملی‏گرایی مشروطه‏خواه
1. جبهه ملی دوم
2. نهضت آزادی
الف) جبهه ملی دوم
1. در سال 1339 با عنوان جبهه ملی دوم احیاء گردید.
2. فقط توانست اعتصابات محدودی را در برخی از دانشگاه‏ها و... به راه اندازد.
3. هدف اصلی حملات دولت امینی بود.
4. بعد از خرداد 42 با سرکوب رژیم و اختلاف شدید داخلی فرو ریخت.
ب) نهضت آزادی
1. از درون جبهه ملی به وجود آمد.
2. طالقانی، بازرگان و سحابی از بنیانگذاران آن بودند.
3. مهم‏ترین ویژگی نهضت تأکید بر اسلام بود.
4. به لحاظ سیاسی بر قانون اساسی مشروطه، ملیت ایرانی و راه مصدق تأکید می‏کردند.
میزان نفوذ نهضت آزادی
-       در میان روشنفکران و دانشجویان مذهبی اعتبار و نفوذ زیادی یافتند.
-       درخشش چندانی در مبارزه با رژیم نداشت.
-       نفوذ آن تنها به دانشجویان و روشنفکران مذهبی محدود می‏شد.
-       ارتباط نزدیکی با روحانیت.
مخالفان مذهبی
-       ظهور و گسترش در دهه 40.
-       ریشه داشتن در سنت مذهبی جامعه ایرانی
-       در واکنش به سیاست‏های غربکرایانه دولت پهلوی و ... گسترش یافت.
-       عمدتاً پدیده‏ای است شهری
-       رویکرد به مذهب عاملی بود برای اثبات شخصیت و هویت ایرانی و نفی سیاست‏ها
نمونه‏های گسترش فرهنگ مذهبی
-       تشکیل کانون‏های مدرنی مانند کانون توحید و مسجد هدایت در تهران.
-       در سایر شهرها نیز انجمن‏ها و مراکز مذهبی شکل گرفتند.
-       رشد چشم‏گیر مجلات و کتب مذهبی نمایانگر گسترش فرهنگ مذهبی در جامعه بود.
دلایل رشد گرایش مذهبی در سطوح مختلف
1- رویکرد روحانیون مبارز از شاگردان امام به فعالیت‏های فرهنگی در کنار فعالیت‏های سیاسی بعد از پانزده خرداد 42
2-خصلت‏های مذهبی جامعه ایران
3-سیاست‏های ضد مذهبی رژیم پهلوی
4-تفسیرهای انقلابی و سیاسی از اسلام
ویژگی مثبت دکتر علی شریعتی نماینده پرشور روشنفکر مذهبی
1. در سال‏های دهه 40 و 50 بازگشت به اسلام را فریاد می‏زد.
2. نگاه به اسلام به عنوان یک ایدئولوژی جامع.
3. تفسیر انقلابی و عدالت‏خواهانه از تشیع
4. محور گفتمان وی بازگشت به خویشتن
5. الگو قراردادن ابوذر و ... به جای مارکس و....
انتقادهاي وارده به دكتر علي شریعتی
1. تحت تأثیر نظریه‏های غربی قرار داشته و این امر او را از فهم اصیل منابع دینی باز داشته.
2. در میان توده‏های مردم نفوذ چندانی نداشت و عمدتاً مخاطبین او دانشجویان و جوانان تحصیل کرده بودند.
برخی از ویژگی‏های اندیشه‏ای شهید مطهری
1- مهمترین مفسر اسلام ناب
2- تفسیر دین از منظر فلسفه اسلامی
3- دغدغه اصلی دفاع از حقانیت و جامعیت اسلام
4- پاسخگویی به شبهات
5- نقد ایدئولوژی مارکسیستی و لیبرالیستی
6- پیوند نا گسستنی بین دین و سیاست
7- تاکید بر نقش مهم مردم در اداره کشور
مهمترین سازمان های مذهبی مخالف رژیم پهلوی
1- جمعیت فدائیان اسلام:  موسس و اقدامات آن:
در سال 1324 نواب صفوی آن را برای مبارزه با بی دینی تاسیس کرد
ترور کسروی، هژیر و رزم آرا
ترور نافرجام دکتر فاطمی و علا
محکومیت پیوستن ایران به پیمان نظامی سنتو
دستگیری نواب و سه تن از یارانش در سال 1334
اولین منادیان حکومت اسلامی
2- هـیئت های موتلفه اسلامی موسس و اقدامات آن :
موسس : مجموعه ای از هیئت های مذهبی مساجد تهران در آغاز دهه 1340.
اعتقاد به اقدامات مسلحانه داشتند و در اولین قدم حسنعلی منصور را ترور كردند.
بعد از این اقدام اکثر اعضای گروه دستگیر و اعدام شدند و به اقدامات فرهنگی-فکری روی آوردند.
3-حزب ملل اسلامی موسس و اقدامات آن :
موسس : سید محمد کاظم  بجوردی و تعدادی از جوانان مذهبی
هدف : آموزش و تربیت افراد برای جنگ مسلحانه علیه رژیم
شناسایی تشکیلات حذب توسط ساواک قبل از هر گونه عملیات
اولین حزبی است که با هدف براندازی رژیم تاسیس شد.
نقش روحانیت در دوره مشروطه و قبل از رضا خان
1-  حضور پرشور در عرصه سیاسی قیام مشروطه
2- کنار رفتن پس از انحراف در مشروطه نظیر اعدام شیخ فضل الله نوری و...
3- پایه گذاری حوزه علمیه قم در سال 1300 توسط آیت الله حائری
4- دوری از صحنه سیاست و تقویت حوزه ها
روحانیت بعد از رضا خان
1- رشد گرایش سیاسی در حوزه ها بعد از رضا خان
2- آیت الله کاشانی مشهورترین روحانی سیاست مدار در این دوره
3- اقدامات برخی از مراجع نجف علیه رژیم
4- مشی غیر سیاسی آیت الله بروجردی
5- در اوایل دهه 40 روحانیت و حوزه در مقابل دولت قرار گرفت
عوامل سوق دادن روحانیت به فعالیت سیاسی از دهه 40 به بعد
1- ظهور امام خمینی (ره) در حوزه های علمیه
2- گسترش حوزه های علمیه
3- افزایش تعداد طلاب و تمرکز و سازمان دهی حوزه ها
4- نفوذ اجتماعی گسترده و توانایی بسیج مردمی
5- سیاست فرهنگی رژیم پهلوی
6- گرایش شاه به غرب اسرائیل
شاخصه های حوزه علمیه از اوایل دهه 40 به بعد
1- مخالفت با برنامه های اصلاحی رژیم پهلوی و نظام سلطنت
2- رشد فعالیت های سیاسی و تحول فکری
3- گرایش طلاب به مباحث نظری جدید و تحصیلات دانشگاهی
4- افزایش انتشار مجلات دینی و...
5- قدرتمند ترین جریان مخالفت رژیم
عوامل قدرت روحانیون در دهه 40
1- نفوذ اجتماعی
2- انسجام و سازمان دهی
3- رهبری امام خمینی (ره)
عوامل نفوذ اجتماعی روحانیون
1- شرایط مذهبی جامعه ایران
2- روحانیون مهمترین منبع معرفتی جامعه و الهام بخش توده ها
3- روحانیت به عنوان تنها نهاد مدنی مستقل از دولت
4- نقش نهاد مرجعیت
انسجام و سازمان دهی روحانیون
1- در دوره ا ی که نهادهای مدنی دچار تشتت بودند. روحانیت تنها گروهی بود که از سازمان دهی منسجم و رهبری متحد و... برخوردار بود
2- در مشروطه این انسجام شکسته شد اما بعد از آن روحانیت همواره به عنوان نهادی منسجم عمل کرد.
3- برخورداری از شبکه تبلیغی گسترده
ویژگی های رهبری امام خمینی (ره)
1- عامل قدرت روحانیت
2- تیزهوشی سیاسی، موقعیت شناسی و سازش ناپذیری به همراه شخصیت عرفانی و دینی امام او را به یک رهبر استثنایی تبدیل نموده بود.
3- در آستانه انقلاب تقریباٌ تمامی گروههای مخالف رژیم رهبری امام را پذیرفته بودند.
برخی از ویژگی هایی که انقلاب اسلامی را از قیام تنباکو و نهضت مشروطه متمایز می کند
1- تغییر در ساختارهای اجتماعی و اقتصادی در روند قیام  تنباکو  و نهضت مشروطه وجود نداشت.
2- برجسته بودن نقش روحانیت و روشنفکران در انقلاب اسلامی در قیاس با مشروطه، تنباکو و...
مشخصات عمومی امام خمینی (ره)
نام: سید روح الله
متولد: مهر ماه 1281 شمسی
محل تولد: خمین
منتسب به میر حامد حسین
نام پدر: آقا سید مصطفی
مادر: خانم هاجر دختر مرحوم آقا میرزا احمد خوانساری
ویژگی های علمی و سیاسی امام تا زمان رحلت آیت الله بروجردی
تحصیلات ابتدایی در خمین در 19 سالگی به اراک و بعد به قم
ملاقات با مدرس در مدرسه سپهسالار
تالیف کشف الاسرار در سال 1323 در رد شهبات حکمی زاده
بر عهده گرفتن نمایندگی سیاسی آیت الله بروجردی
فعالیت سیاسی امام خمینی (ره) پس از رحلت آیت الله بروجردی
1- روی آوردن به مبارزه با رژیم پهلوی بعد از لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی
2- زندانی شدن امام در خرداد سال 42
3- اعتراض به کاپیتولاسیون و شاه در سال 1343
4- تبعید به ترکیه
5- انتقال امام در سال 1344 از ترکیه به عراق
6- عزیمت از عراق به پاریس
7- بازگشت به ایران 12 بهمن 57
برخی فعالیت علمی امام پس از رحلت آیت الله بروجردی
تالیف کتاب ارزشمند تحریرالوسیله در ترکیه در مدت نسبتاٌ کوتاهی
ارائه نظریه ولایت فقیه در درس فقه خود در سال 1348 که در واقع طرح صریح نظریه بدیل در مقابل حکومت شاهنشاهی محسوب گردید
دلایل تبعید امام خمینی (ره) از ایران به ترکیه و عراق
1- دولت ایران امید داشت که با تبعید امام از یک سو فشارهای داخلی برای آزادی ایشان را بکاهد.
2-  از سوی دیگر ابعاد علمی و مرجعیت ایشان را تحت الشعاع مراجع نجف قرار دهد
اندیشه سیاسی امام خمینی (ره)
1- نفی سلطنت
2- نقد مشروطیت
3- تبیین نظریه حکومت اسلامی
مهمترین دلایل امام در نفی سلطنت
1- عدم اتکاء سطنت به آراء مردم
2- متکی بودن بر بروز و توارث
3- عدم وجود نظارت بر سلطنت
4- مخالفت با حقوق بشر و داشتن ماهیتی ظالمانه
5- نظامی کهنه و ار تجاعی است
نقد مشروطیت توسط امام
1- با تلاش علما به ثمر رسید ولی بعدها به علل مختلف به نتیجه نرسید
2- در صورت عمل به قانون اساسی مشروطه احتمالا مشکلات ساختار سیاسی حل می شد
3- امام از دهه 20 به نقد مشروطه و اصل سلطنت و در دهه 40 به فکر تغییر بنیادین نظام پهلوی افتادند
تبیین نظریه حکومت اسلامی
1- تاکید بر احکام اسلام و نظارت علما
2- ولایت فقیه ابتدا در کشف الاسرار و بعد در درس فقه در نجف تبیین گردید
3- ولایت فقیه از یک سو تضمین کننده ی اسلامی بودن نظام و از سوی دیگر با تقوای فقیه از استبداد لوگیری می کند
4- تبدیل نظریه ولایت فقیه از شکل فقهی به نظریه سیاسی
اصول اساسی اندیشه امام خمینی (ره)
1- عدم مشروعیت سلطنت
2- عدم امکان اصلاح نظام سلطنتی
3- جامعیت و پیوند دین و سیاست
4- تلاش برای ایجاد حکومت اسلامی
5- حق فقها در اعمال ولایت سیاسی در عصر غیبت
6- حق مردم در تعیین نوع نظام سیاسی و نظارت بر مسئولین
 امام و رهبری سیاسی در انقلاب اسلامی از دو جنبه قابل بررسی است :
1- روش ها و استرتژی ها سیاسی در روند مبارزه و فعالیت های انقلابی
2- نفوذ بی نظیر در اذهان عمومی و محبوبیت گسترده عمومی
استراتژی‏ها و شیوه‏های مبارزه سیاسی امام خمینی (ره)
1- مردمی کردن مبارزه
2- مذهبی کردن مبارزه
3- پرهیز از مشی مسلحانه
4- حفظ اتحاد و انسجام و جلوگیری از انحطاط و مشخص کردن راه مبارزه
عوامل محبوبیت و نفوذ مردمی امام خمینی (ره)
1- شخصیت ویژه امام که رابطه او با مردم به صورت عادی جلوه نمی کرد بلکه رابطه مرید و مراد بود
2- جایگاه امام به عنوان مرجع تقلید
3- شرایط اجتماعی که زمینه ساز و نفوذ گسترده امام گردید
4- همچنین گسترش شور انقلابی و هیجان مبارزه
تحولات عصر جمهوری اسلامی ایران
1- دوره انتقال قدرت و...
2- 1357 تا 62 بحرانی ترین دوره جمهوری اسلامی است
3- مشخصه این دوران رواج آزادی های گسترده سیاسی
4- از مهمترین وقایع رفراندوم 12 فروردین 58 انتخابات خبرگان قانون اساسی
5- استعفای بازرگان
6- تسخیر لانه جاسوسی آمریکا
7- انتخاب بنی صدر به عنوان اولین رئیس جمهور، شروع جنگ و...
 تشکیل دولت موقت و وظایف آن از نظر امام خمینی (ره)
امام خمینی به پیشنهاد شورای انقلاب بازرگان را به عنوان نخست وزیر دولت موقت برگزید
وظیفه دولت موقت :
انجام رفراندوم
تغییر رژیم سیاسی
برگزاری مجلسس موسسان
انجام انتخابات مجلس شورای ملی
شورای انقلاب
امام خمینی (ره) در دوران اقامت در فرانسه برای سامان دهی امور انقلاب و تشکیل نظام جدید اقدام به تاسیس شورای انقلاب نمود که با عضویت آیات عظام بهشتی، خامنه ای، رفسنجانی و... چند تن از اعضای دولت موقت فعال بود
هدف امام از ایجاد شورای انقلاب
پر کردن خلاء مجلس شورای اسلامی بود که به مثابه قوه مقننه باید به تدوین قوانین بپردازد به همین جهت شورای انقلاب جایگاهی برتر از دولت موقت داشت
علل تضعیف دولت موقت
1- شرایط انتقالی و حساس انقلاب
2- نبود ارتباط تعریف شده سازمانی و تفکیک مناسب قوا
3- فقدان روح انقلابی در دولت موقت و اختلاف داخلی آنها
مهمترین گروههای سیاسی دوره انتقال
1- سازمان چریک های فدایی خلق
2- پیکار (سازمان در راه آزادی طبقه کارگر)
3- حزب توده
سازمان چریک های فدایی خلق
بزرگترین گروه چپ گرایان
نیرومند ترین سازمان مخالف جمهوری اسلامی در سال 58 و 59
تحریم رفراند.م 12 فروردین 58
پیکار
همان مارکسیست شده های سازمان مجاهدین خلق بودند
از 1357 تا 1361 پرچمدار اصلی مائوئیسم و استالینیسم حزب توده را ستون پنجم شوروی می‏نامید
دشمن افراطی چین و شوروی
تحریم همه پرسی 12 فروردین 58
ویژگی ها ی دوره تثبیت نظام (68 و 62)
1- با افول تدریجی گروهکها در داخل همراه بود
2- این دوره مقارن با ریاست جمهوری آیت الله خامنه ای و نخست وزیری میر حسین موسوی بود
3- مسائل داخلی تحت الشعاع جنگ قرار گرفت
4- جدایی مجمع روحانیون مبارز از جامعه روحانیت
برخی از مهمترین اتفاقات دوره بازسازی اقتصادی 1367-1368
1- رحلت امام خمینی (ره) در سال 1368
2- انتخاب آیت الله خامنه ای برای تصدق مقام رهبری
3- ریاست جمهوری آقای هاشمی
4- تجدید نظر در قانون اساسی
5- سیر نزولی رقابت های سیاسی تا سال 76
سیاست ها ی دولت در دوره بازسازی اقتصادی
1- سیاست تعدیل و توسعه صادرات
2- بنیان سیاست خارجی بر اساس تنش زدایی
دوره توسعه سیاسی 1376 تا 1384
1- شروع آن با ریاست جمهوری سید محمد خاتمی در خرداد 1376
2- گسترش مطبوعات و شفاف شدن مواضع جناحهای داخلی
3- مردم سالاری دینی، تحزب، قانون مداری و افزایش مشارکت سیاسی در این دوره مطرح شده
ادوار سیاست خارجی ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی
دوره اول
تمایلات گام به گام و ملی گرایانه دولت موقت بنی‏صدر
قطع روابط با اسرائیل، آفریقای جنوبی و مصر
خروج از پیمان سنتو
جنگ 8 ساله عراق علیه ایران
پیام امام خمینی (ره) به گورباچف
دوره دوم
با پایان جنگ ریاست جمهوری آقای هاشمی رفسنجانی آغاز می‏شود.
مهمترین اولویت سیاست خارجی این دوره، تنش‏زدایی، عادی سازی روابط با عربستان و...
یورش عراق به کویت
قطع رابطه با انگلستان
امکان جایگزینی اروپا به جای آمریکا
دوره سوم
شروع با ریاست جمهوری آقای سیدمحمد خاتمی
تشکیل اجلاس سران کنفرانس اسلامی در ایران
معرفی چهره‏ای صلح طلبانه از اسلام و ایران با ارائه نظریه گفتگوی تمدن ها
نارضایتی از حمله آمریکا به افغانستان و عراق
بازتاب انقلاب اسلامی بر نظریه های سیاسی
1. انقلاب اسلامی اعتبار نظریه هایی که دستیابی به توسعه را با سکولاریزه شدن فرهنگی همراه می دانست از بین برد.
2. از چند جنبه انتقادات وارده بر مدرنیته را مورد تأیید قرار داد
3. زمینه ظهور نسل جدیدی از نظریه های انقلاب فراهم شد.
بازتاب انقلاب اسلامی بر مسائل راهبردی قدرت های بزرگ
1. تغییر راهبردهای منطقه ای دو ابر قدرت
2. فروپاشی پیمان سنتو و خروج ایران از آن
3. محاصره اقتصادی و حمله نظامی آمریکا به طبس و...
4. ترغیب آمریکا به تشکیل شورای همکاری خلیج فارس و تقویت بنیه نظامی آن ها و...
انقلاب اسلامی و حرکت های انقلابی در جهان اسلام (کشورهای عربی)
لبنان: جنبش شیعی «امل» «امل اسلامی» و حزب الله و...
عراق: حزب الدعوه الاسلامی «مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق»
سوریه و عربستان: «اخوان المسلمین»
بحرین: جبهه اسلامی برای آزادی بحرین
کویت: حزب الله
فلسطین: «جهاد اسلامی» و «سازمان مقاومت اسلامی»
انقلاب اسلامی و حرکت های انقلابی در جهان اسلام (غیر عربی)
پاکستان: نهضت اجرای فقه جعفری
کشمیر: همواره در اعتراضات مردمی شعارهای انقلاب اسلامی سر می دهند.
آسیای مرکزی: در تاجیکستان و ازبکستان حرکت هایی دیده می شود.
قفقاز: بازتاب انقلاب اسلامی وجود داشته
تأثیر انقلاب اسلامی در زمینه های دیگر
1. دولت ها و نخبگان سیاسی در جهان اسلام
2. سازمان های بین المللی: کنفرانس اسلامی، اتحادیه بین المجالس و..
3. الهیات رهایی بخش در آمریکای لاتین مانند کوبا و نیکاراگوئه
برخی از مشکلات که زمینه ساز القاء اندیشه ناکارآمدی حکومت دینی شده
1. محاصره اقتصادی غرب بخصوص آمریکا
2. روند سریع افزایش جمعیت در دهه اول انقلاب
3. جنگ تحمیلی
4. ترور بسیاری از مسئولان
5. کاهش تولید و صدور نفت
6. تغییر الگوی مصرف جامعه
7. تورم جهانی و...
ملاک های مقایسه انقلاب ایران با انقلاب های فرانسه، روسیه، نیکاراگوئه
1. نارضایتی از وضع موجود
2. گسترش ایدئولوژی جدید جایگزین
3. گسترش روحیه انقلابی
4. نقش رهبری
مقایسه میزان نارضایتی از وضع موجود در هر چهار انقلاب
1. حرکت ها و شورش های پیشین در هر چهار انقلاب
2. شورش ها و اعتصابات و... متفاوت بوده روسیه کمترین و ایران بیشترین
3. سقوط پایه های اقتدار و مشروعیت، ابتدا ایران و در انتها روسیه
4. گریز روشنفکران و نخبگان، در فرانسه پیش از انقلاب و در سه انقلاب بعدی در زمان وقوع انقلاب
برخی شاخص های دیگر نارضایتی در چهار انقلاب
1. وجود یا عدم وجود نارضایتی: در هر چهار انقلاب وجود داشته
2. وسعت نارضایتی: ایران بیشترین جمعیت ناراضی و روسیه کمترین را داشته
3. شدت و عمق نارضایتی: نارضایتی در ایران از سه کشور دیگر عمیق تر است.
مقایسه میزان گسترش ایدئولوژی جدید جایگزین در هر چهار انقلاب
1. وجود یا عدم وجود ایدئولوژی جدید: در هر چهار انقلاب آرمان های پذیرفته شده وجود دارد.
2. میزان جمعیتی که ایدئولوژی جدید را نپذیرفته: بیشترین میزان ایران در آخر روسیه
3. نوع ایدئولوژی: ایران با سه کشور فرق دارد
گسترش نوع ایدئولوژی جدید جایگزین در هر چهار انقلاب
فرانسه: آرمان وضع مطلوب حالت ثابتی نداشت
روسیه: سوسیالیست های انقلابی و... هر کدام آرمان خاصی داشتند.
نیکاراگوئه: نوعی همزیستی مسالمت آمیز
ایران: عموم مردم از امام خمینی(ره) و ایدئولوژی اسلامی طرفداری می کردند.
مقایسه میزان گسترش روحیه انقلابی
1. وجود یا عدم روحیه انقلابی: وجود آن در هر چهار کشور
2. میزان جمعیتی که دارای این روحیه است: ایران در رده اول
. شدت و عمق روحیه: در هر چهار کشور شدید بوده است در عین حال در ایران بارزتر است.
مقایسه میزان نقش آفرینی رهبری و ساختارها
در بررسی این شاخص باید به وجود یا عدم وجود رهبر و ساختارهای دارای نقش و میزان این نقش اشاره نمود در این زمینه وجود ساختارها در هر چهار انقلاب دیده می شود.
به دلیل ماهیت مذهبی انقلاب ایران نقش رهبری بسیار جدی بود.
مهمترین مسائل و چالش های بعد از انقلاب اسلامی
1. بحث ترمیدور
2. مردم سالاری دینی
3. رابطه ایران و آمریکا
4. مسئله فلسطین
5. جهانی شدن و موضوع جمهوری اسلامی ایران در قبال آن
ترمیدور یا حرکت دوری انقلاب ها
این اصطلاح از فرانسه گرفته شده روز نهم ماه ترمیدور 27 ژوئیه 1794 روبسپیر و یارانش سرنگون شدند.
به این ترتیب این اصطلاح به انقلاب های دیگر نیز اطلاق شد.
کرین برینتون و ادوارد: با تعمیم این الگو معتقدند که انقلاب ها از سه مرحله «حکومت میانه روها» «حکومت تندروها» و «دوران ترمیدور» می گذرد.
میانه روها ثروتمندان و مشاهیر گروه مخالفان قدیم اند.
تندروان نیز ضعف، دو دلی و سازش میانه روان را بر نمی تابند.
تعابیر جامعه شناسان و تئوری پردازان از معنای ترمیدور
1. گروهی آن را واکنشی آشکار بر علیه انقلاب می دانند که در نتیجه آن، طبقات قدیمی به گونه ای به قدرت باز می‏گردد.
2. برخی معتقدند ترمیدور فروکش کردن هیجان و تب انقلاب است که در زمان تندروان آغاز می‏گردد.
تبیین علل ایجاد حرکت دوری
1. تمایل رهبران و مردم به حرکتی از آرمان‏گرایی به سوی واقع‏گرایی
2. احساس نرسیدن به اهداف بلند مدت اعلام شده
مراحل انقلاب در انگلستان
1. دوره رژیم پیشین: سلطنت (چارلز) و طرفداران کلیسای رسمی
2. دوره میانه روها: پرسبیتر، هواداران پارلمان و کلیسای دولتی 1646
3. دوره تندروها: کرامول، هواداران کلیسا و...
4. دوره ترمیدور: سقوط روبسپیر در (1794) و سرانجام کودتای ناپلئون
مراحل انقلاب در روسیه
1. دوره رژیم پیشین: رومانوفها
2. دوره میانه روها: کادتها، مجلس دوما، بلشویکها و...
3. دوره تندروها: بلشویکها (لنین و تروتسکی)
4. دوره ترمیدور: بحران اول: سیاست اقتصادیف بحران دوم: مرگ لنین و رقابت استالین و تروتسکی
مراحل انقلاب در آمریکا
1. دوره رژیم پیشین: طرفداران دولت امپراطوری
2. دوره میانه روها: بازرگانان و زمینه داران مرفه
3. دوره تندروها: طرفداران اعلامیه استقلال
4. دوره ترمیدور: در مورد دوره بحرانی تا فرمانروایی تندروها و ترمیدور استثناست
ملاحظاتی در مورد حرکت دوره ی انقلاب
1. کتاب برینتون در اوج اثبات گرایی نگاشته شده
2. علوم اجتماعی به سختی می تواند دست به پیش بینی بزند.
3. در این تئوری جامعیت و کلیتی وجو ندارد
4. برینتون معتقد است که اصطلاح ترمیدور نسبی و مشکک است.
حرکت دوری انقلاب ها بر اساس اندیشه اسلامی
براساس اندیشه اسلامی این حرکت سنتی حتمی و حرکتی خارج از اراده آدمیان به شمار نمی‏آید، اندیشمندان اسلامی بر اساس آیات قرآن تغییر و تحول تاریخی را جبری نخوانده بلکه آن را وابسته به تغییر نفس آدمیان دانسته اند.
مرد سالاری دینی
1- اشاره به مفهومی است که در دوره آقای خاتمی مجدداً مورد توجه قرار گرفت.
2- از آرمان‏های انقلاب اسلامی به شماره می‏رود که امکان جمع بین دین و دموکراسی است.
مبانی فکری مرد سالاری
1-اصالت رضایت عامه 2- برابری مدنی 3- خود مختاری 4- تفکیکی قوا 5- قدرتمندی جامعه‏ی مدنی 6-قانون و قانون گرایی 7- مدارا 8- شهرونـدی 9- مشروعیــت مردمی 10-حقوق بشری 
نسبت سنجی دین و دموکراسی
1- اگر تعریف دموکراسی بر مبانی خاصی مانند نسب گرایی انسان مداری و خود مختاری فرد تأکید شود به نظر نمی رسد با قرائت دین مدارانه قابل جمع باشد.
2-  اگر مفهوم دموکراسی را مفهومی منعطف بدانیم می‏توان از دموکراسی دینی و اسلامی نیز سخن گفت.
برخی از مسائل موجود میان ایران و آمریکا
شروع ارتباط در زمان ناصرالدین شاه
اجرای راهبردها و دکترین‏های خاص آمریکا در ایران
اجرای کودتا سیا در ایران
عضویت در پیمان بغداد (سنتو)
برقراری کاپیتولاسیون
وقوع انقلاب خط بطلان بر حاکمیت آمریکا در ایران و مسأله فلسطین نقطه اوج تعارض ایران با آمریکا
تعریف جهانی شدن
این اصطلاح ریشه در ادبیات تجاری و مدیریتی دهه 1970 دارد.
کمیته بین المللی در سال 1995 جهانی شدن را درهم آمیزی اقتصاد، جامعه شناسی، سیاست، فرهنگ و رفتارها از طریق نفی مرزها نو پیوستگی‏های ملی و اقدامات دولتی تعریف کرد.
سه احتمال در خصوص جهانی شدن
1. فرایندی است که از ابتدای تاریخ بشر وجود داشته
2. جهانی شدن با تجددگرایی و توسعه و سرمایه‏داری هم زمان بوده اما اخیرا شتاب گرفته
3. جهانی شدن فرایندی متأخر می‏باشد که با سایر فرایندهای اجتماعی نظیر فراصنعتی شدن و... مراه است
ترجمه واژه Globalization
1. جهانی شدن: با پروسه یا فرایند بودن همراه است بر این اساس جهانی شدن پدیده‏ای غیر ارادی است.
2. جهانی سازی: به پروژه و طرح بودن آن نظر دارد بر این اساس امری ارادی و متأثر از سیاست‏های اقتصادی کشورهای غربی است.
آثار و ویژگی‏های جهانی شدن
1. در سطح اقتصاد: فرایندهای اقتصادی در سطح ملی تابع ساز و کارهای داخلی نخواهد بود.
2. در سطح فرهنگ: از پیدایش جامعه مدنی جهانی
3. در سطح سیاست: گسترش توانای‏های دولت‏های ملی را محدود می‏سازد و اقتدار سازمان‏های بین‏المللی
4. در حوزه فنی و تکنولوژیک: وقوع انقلاب صنعتی سوم
برخی از ویژگی‏های عصر جهانی شدن
1. فرسایش حاکمیت دولت‏های ملی
2. چند مرکزی شدن نظام بین‏الملل
3. از بین رفتن مرزها در اقتصاد بین‏الملل
4. افزایش بهره‏وری
5. انفجار اطلاعات و گسترش وسایل ارتباط جمعی
6. گسترش فقر جهانی و...
برخی از تأثیرات جهانی شدن بر جهان سوم
1. عمیق‏تر شدن شکاف ودر توزیع ثروت
2. زیاد شدن فاصله کشورهای شمال و جنوب
3. تحمیل الگوی اقتصاد کشورهای بزرگ به کشورهای در حال توسعه
4. تحمیل فرهنگ و دموکراسی غربی
5. شدت گرفتن روند عرفی‏سازی و...
برخی از ویژگی‏های تجدد گرایی (مدرنیسم)
1. التفات انحصاری به علم تجربی
2. فناوری ماشینی جدید
3. بالا رفتن سطح زندگی مادی
4. سرمایه‏داری و بازار آزاد
5. مردم سالاری
6. لیبرالیسم ایدئولوژی غالب
7. دنیوی شدن فرهنگ
8. فردگرایی، عقل‏گرایی و انسان‏گرایی
برخی ویژگی‏های پسا تجددگرایی (پست مدرنیسم)
1. اعتقاد به کثرت و نسبیت و نفی وحدت گرایی
2. نفی روایت‏های کلان
3. نفی نظریه پیشرفت
4. نفی نظریه نمایش عینی و بی‏واسطه در معرفت شناسی
5. پذیرش سنت‏ها و فرهنگ‏های متعدد بومی، محلی به جای فرهنگ واحد کلی
جهانی شدن از دیدگاه پسا مدرن
1. جایگزینی فرد به جای دولت
2. فرسایش مرزهای ملی
3. تکثیر حقایق و تردید در حیطه‏های علمی و فرهنگی
4. وسعت یافتن و کنترل ناپذیر شدن دنیای اجتماعی افراد
5. تکثیر قرائت‏های دینی و فرو پاشیدن حریم‏های قدسی
6. ایجاد گروه‏های تروریست
7. اپوزیسیون مجازی
جهانی شدن و دین اسلام
1. فلسفه انتظار و ظهور امام غایب(ع) در مذهب تشیع مستلزم جهان شمولی اسلام در سرتاسر کره زمین است.
2. جهانی شدن با جهان شمولی تفاوت دارد.
3. در میان ادیان الهی اسلام و مسیحیت بیشتر از دیگر ادیان داعیه جهان شمولی داشته‏اند.
تاثیر جهانی شدن بر جمهوری اسلامی
1. تهدیدهای امنیتی پیچیده‏تر از پیش شده است.
2. جهانی شدن ایجاد کننده فرصت برای کشورهای مختلف اما تهدیدهای خاص برای جهان سوم در پی دارد.
3. عنصر جهان‏سازی به ناکامیابی فرهنگ ما در هم نهادسازی فرهنگ‏های منجر شده است.
4. از جهت فرهنگی اگرچه جهانی شدن فرصتهایی را برای ایران فراهم کرده اما  ممکن است تهدیدی علیه هویت ملی و اسلامی ایران به شمار رود.
نظریه پایان تاریخ  بر چه اصولی استوار است؟
1. به نظر فکویاما نظریه‏پرداز ژاپنی الاصل آمریکایی با شکست کمونیست، سلطه آمریکا بر جهان بلامنازع خواهد بود.
2. اندیشه لیبرالیسم بر دیگر ایدئولوژی‏ها پیروز خواهد شد. و آن را تا پایان تاریخ معرفی می‏کند.
نظریه برخورد تمدن‏ها چیست؟
این نظریه از سوی ساموئل هانتینگتون ارائه شده و از جهاتی در مقابل نظریه فوکویاما قراردارد. بر این اساس این نظریه تقابل تمدن‏ها سیاست غالب جهانی و آخرین مرحله تکامل درگیری‏های عصر نو به شماره می‏آید.
دلایل برخورد تمدن‏ها از دیدگاه هانتینگتون
1. وجود اختلاف میان تمدن‏ها اساسی است
2. با گسترش وسایل ارتباط جمعی گویا جهان در حال کوچکتر شدن است.
3. روند نوسازی اقتصادی و تحول اجتماعی انسان را از هویت دیرینه و بومی جدا می‏سازد.
4. نقش دوگانه غرب رشد آگاهی تمدنی را فزونی بخشید
5. کمتر می‏توان بر اختلافات فرهنگی سرپوش گذاشت
6. رشد منطقه‏گرایی اقتصادی
ارکان نظریه برخورد تمدن‏ها
1. پایان نبرد ایدئولوژیک
2. تضعیف ناسیونالیسم
3. احیای جدید ملت‏گرایی در قالب تمدن‏ها
4. ضرورت برخورد تمدن‏ها بدلیل نبودن سیطره بلامنازع یک تمدن
ایده گفتگوی تمدن‏ها توسط چه کسی و چرا مطرح شد؟
1. در واکنش به نظریه برخورد تمدن‏ها از سوی محمد خاتمی رئیس‏جمهور وقت ایران مطرح شد و مورد استقبال همگان قرارگرفت.
2. سال 2001 سال گفتگوی تمدن‏ها نام‏گذاری شد.
3. تمدن پاسخی است که انسان نسبت به همه هستی، جهان و انسان دارد.
مشکلات ایده گفتگوی تمدنها
1- مبانی نظری این ایده هنوز به دقتِ مبانی نظریه برخورد تمدنها نیست.
2- این ایده بر نگرشی خوش بینانه به  ذات انسان و عقل گرایی او تکیه دارد
3- گفتگوی هدفی شایسته است اما نه غرب نیازمند گفتگو است و نه همه مسلمانان آمادگی آن را دارند.
4- واقعه 11 سپتامبر از این واقعیت خبر داد که گفتگوی تمدنها راهی دشوار و طولانی پیش رو دارد.

و من ا... التوفيق
تهيه و تنظيم از استاد ارجمند جناب آقاي كيا كجوري

نقد آسيب شناسانه به فيلم علي سنتوري ساخته آقاي داريوش مهرجوئي

علي سنتوري فیلمی است اجتماعی با رویکردی انتقادی که تم اصلی آن تضاد سنت و مدرنیته در جامعه امروز ایران و موضوع آن سقوط هنرمند و خود ویرانگری او در جامعه‌ای است که هنر واقعی را برنمی تابد و مدام آن را محدود و سرکوب می‌کند.
اعتیاد یک مسئله بسیار مهم است که در بین خانواده ها و جوان ها رسوخ کرده و به اعتقاد من ساخت فيلم در اين رابطه می تواند سوژه بسیار مهم و ضروری در پيشگيري از اعتياد و آگاه ساختن خانواده ها و جوانان از اين معذل باشد.
فيلم زيباي علي سنتوري نيز از اين دسته فيلم ها مي باشد . داریوش مهرجویی در نشستي بخشی از اعتقادات خود درباره سینما را مطرح کرده و از چگونگی انتخاب مضامین در آثارش گفت : "‌من در همه فیلم هایم سوژه های واقعی را دنبال می کنم و دغدغه ام در فیلم ها ، سرنوشت بشر و موقعیت انسان در جامعه معاصر است و در واقع نگاهم ، نگاه اجتماعی است این فیلم از اثری دیگر تاثیر نگرفته و سعی شده ساختار شکنی در طول فیلم حفظ شود . بحران های درونی علی سنتوری و سقوط او در دامن اعتياد، نتيجه وضعيت آشفته و پريشان اجتماعی روزگار ماست.علی سنتوری تدريجا از يک هنرمند و نوازنده چيره دست سنتور به يک نوازنده خالتوری و معتاد تبديل می شود. ترويج ابتذال، توسعه عوام زدگی و قربانی شدن هنر، درونمايه های اصلی فيلم سنتوری است
روی دیگر فیلم علي سنتوري اعتراض و نقد اجتماعی است. روانشناسی و نگرش ژرف، نماد و نشانه، تراژدی و بحران فردی در فيلم ، همیشه با یک نقد اجتماعی مکتب فرانکفورتی در آمیخته که تأثیرات درک طبقاتی و با همه تقدم زیبایی شناسی در آن موجود است. حالا هم پدر تاجر، مادر مؤمن و طبقه ممتاز سنتی که نمی دانند، فرزندانشان را چگونه تربیت کنند و آنها را به برده روابط پدر سالار تبدل می کنند و پسر شورشی و عاصی را به خود ویرانگری می کشانند، و کشاندن داستان به آنجا که پدر خود عمل نامرئی اش، یعنی به نابودی کشاندن پسر و نسل جوان را با عمل مرئی و مجسم تزریق پسر (نسل جوان؟) به وسیله نسل قدیم، با همه درد انگیزی و فاجعه باری اش، تمام و کامل می کند و تکرار مکرر جملاتی مبنی بر آنکه علی را خود به اینجا کشانده اند، از زبان علی و کنایه های گوناگون در فیلم برای بیان این اعتراض، به بزرگ ترهایی که با کهنه اندیشی و ناتوانی خود، نسل جوان را به اشکال گوناگون به انحطاط می کشند یا برده خود می کنند - برادر بزرگ تر - تا همان مسیر آنان را ادامه دهد یا در صورت سرکشی رهایش می کنند تا به اعتیاد کشیده شود و قدرت اجرای نوی زندگی را از دست بدهد و... و این آدمی، همان داستان پسر کشی و رستم و سهراب است که رستم این بار بلور ساز است. و سهراب علی! و اینها همه همان لایه معترض اجتماعی است .

مثلاً نمائي از فيلم پدر علی در ماشین نشسته و بدنبال آدرس منزل پسر فراموش شده اش میگردد و همزمان صفحه روزنامه را باز میکند که از قول او نوشته: اگر دولت حمایت کند بلور ایران در دنیا خواهد درخشید. این جمله میتواند چکیده زندگی علی باشد که اگر زودتر و قبل از اینکه به انتهای راه برسد حمایت میشد شاید زندگیش را از کف نمیداد.
و يا نکته اول به بازی خود رادان برمیگردد که ریتم مشخص و معینی ندارد. بعنوان مثال صحنه تزریق مواد توسط پدرش را به یاد بیاورید. پس از آنکه تزریق تمام میشود و پدر در حال جمع و جور کردن وسایل خانه پسرش است در همین موقع علی مشغول تعارفات متلک گونه با پدرش است که لحنی کاملا عادی دارد. اما به محض اینکه جر و بحث بالا میگیرد لحن بازی رادان تبدیل میشود به همان معتاد خماری که شل و ول حرف میزند و خمودگی بدنش علامت اصلی اعتیاد اوست.

مايلم به برخي از ايرادات فيلم هم اشاره كنم: گاهي فيلم براي تصوير زمان‌هاي مرده در قالب ديالوگ به سمت شعارگرايي مي‌رفت . در دو سكانس حرف‌هاي هانيه براي مادرش و براي همسر جديدش از او شعار مي‌شنويم. تلاش شده كه از فداكاري‌هاي هانيه در ترك علي براي تماشاگر صحبت شود، ولي در عمل حرف‌ها بيشتر به شعارگرايي متمايل است. نكته ديگر اينكه در ايران حق طلاق با شوهر است و تا زمانيكه زن از شوهرش طلاق نگيرد حق ازدواج با هيچ مرد ديگري را ندارد، چگونه هانيه را در فيلم پس از 6 ماه با مرد ديگري مي‌بينيم كه ازدواج كرده‌اند و مي‌خواهند كشور را ترك كنند. اگر هانيه غيابي طلاق گرفته كه هيچ محضري حق طلاق غيابي به زن را ندارد. در دادگاه هم حداقل زمان براي طلاق غيابي 3 سال است، نه 6 ماه. تنها گزينه ممكن اين است كه علي خود هانيه را طلاق داده باشد كه با شخصيت تصويرشده از او مغايرت دارد. از سوي ديگر اعتياد علي به نوعي ريشه در كار موسيقي او دارد. اين فيلم تلاش دارد بگويد علاقه علي به موسيقي نوعي جدل با مادر علي است كه فردي مذهبي است. در اكثر سكانس‌هايي كه علي در اعتياد دست و پا مي‌زند، او را با «عبا» مي‌بينيم. جداي از اينكه هيچ انساني در جامعه امروز اينگونه سنت و مدرنيته را باهم نمي‌آميزد كه روي شلوار جين عبا بپوشد، استفاده از آن در زمان معتاد بودن و درآوردن آن هنگام ترك به اين جدل بين موسيقي و مذهب دامن مي‌زند. وقتي قرار است فيلمي اجتماعي ساخته شود نبايد با ديگر مفاهيم كه مطلق نيستند بازي كند. مطلق نيست كه هر كه معتاد است بخاطر جنبه سنت‌ستيزي او است و اعتياد بيش از آنكه درجامعه امروز با موضوع سياسي يا مذهبي باشد، پديده‌اي اجتماعي است و شايسته بود با همان نگرش اجتماعي به ريشه‌هاي اعتياد علي پرداخته مي شد. و سرانجام آنكه هرگز نبايد از بازي‌هاي درخشان بازيگران اين فيلم غافل ماند.

                                                                                                سعيد باقري نژاد بسابي

دانلود فيلم سينمائي علي سنتوري

كارگردان: داريوش مهرجويي
فيلمنامه: داريوش مهرجويي و وحيده محمدي فر
مدير فيلمبرداري: تورج منصوري
تدوين: مهدي حسيني
آهنگساز: اردلان كامكار و محسن چاووشي
تهيه كننده: فرامرز فرازمند و داريوش مهرجويي
بازيگران: بهرام رادان، گلشيفته فراهاني، مسعود رايگان، رويا تيموريان، مائده طهماسبي

 لينك دانلود :

part1   

part2 

part3 

part4

نقد آسيب شناسانه به فیلم مرهم ساخته آقاي علیرضا داوود نژاد
اين فيلم با الهام گرفتن از حقیقت محض جامعه و تقابل میان سنت و مدرنیته در میان افراد جامعه و به خصوص تقابل میان نسل‌های پیشین با نسل جوان امروزی ساخته شده است. مرهم بر دردها و مصائب نسل جوان امروز مرهم مؤثری می‌گذارد و به نوعی فیلمی‌آموزنده برای خانواده‌ها نیز محسوب می‌شود.  
روایت ساده و صادقانه مرهم مهم ترین و مثبت ترین نکته این فیلم است. فیلم روایتی شفاف داستان زندگی دختری به نام مریم (با بازی طناز طباطبایی) را روایت می‌کند که دیگر نمی‌خواهد در خانواده به شدت سنت گرای خود زندگی کند. او می‌خواهد آداب و رسوم خانوادگی را که سال‌ها بر دختران تحمیل می‌شده را نادیده بیانگارد، مریم می‌خواهد به تعبیر خود «آزادانه» زندگی کند، تجربه کند و بیاموزد ولي خانواده مريم اينگونه نمي پندارند به همین دلیل بعد از دعوای شدیدی که با پدر خود می‌کند از خانه فرار کرده و به دل جامعه و گروههاي همسالان خود پناه می‌برد. او به تدریج گرفتار اعتیاد به مواد مخدر (شيشه) می‌شود و در این میان تنها کسی که هنوز حامی ‌او باقی می‌ماند مادربزرگ اش (با بازی کبری حسن زاده) است. پیرزنی مهربان که بعد از فرار دختر با خريد موبايل سعي دارد مرتب با وی در تماس باشد و مکراراً به مریم کمک‌های مالی و معنوی می‌رساند. حتی هنگامی‌که مریم قصد دارد با چند نفر از دوستانش به شمال برود، اشرف السادات مادربزرگ پیر و مهربان وی نیز به طور جداگانه به خانه یکی از دوستان قدیمی‌اش در شمال می‌رود. مریم که در سراسر این سفر با حوادثی تلخ و دردآور مواجه می‌شود در انتها سرخورده و درمانده در حالی که همه به او نظر سوء داشته اند هیچ آغوشی را پر مهرتر از آغوش مادربزرگ اش نمی‌یابد و در حالی که هیچ کس او را پناه نداده و وی از همه جا رانده شده است در میان بازوان پرمهر مادربزرگ اش به اصل خویش باز می‌گردد.
به نظر بنده سکانس پایانی فيلم بهترين سكانس مي باشد كه به تصوير كشيده شده است هنگامی‌که مادربزرگ دلهره و پریشان احوال منتظر است تا مریم را بیابد و مریم دوان دوان و هراسان خود را از دور به مادربزرگش می‌رساند، این صحنه که به شدت اثر گذار و قابل درک است به نوعی بیانگر برداشته شدن فاصله میان دو نسل پیشین و امروزی است، مریم دیوانه وار هق هق می‌کند و مادربزرگ با دست‌های پرچروکش او را نوازش می‌کند. 
بر خلاف نظر برخی، فیلم مرهم تنها بیان درد مریم نیست، این فیلم بیان درد مشترکی است میان نسل‌های پیشین و نسل امروزی است که به این شکل در مرهم نمایان شده است. دردی که می‌بایست به آن توجه کرد و چاره ای برایش اندیشید.
به نظر اينجانب خود فرد در ترك فعل نادرست نقش زيادي دارد يعني اگر فرد خود به آن مرحله از يقين نرسد كه كاري را انجام ندهد هرگز با هيچ وسيله اي نمي توان آن فرد را از انجام آن كار بازداشت . ولي هر آنوقت كه تمايل فرد بر ترك آن فعل باشد آنوقت محقق مي شود .

بازی فوق العاده کبری حسن زاده (اشرف السادات) بدون شک مهم ترین و تاثیر گذار ترین بازی در فیلم مرهم به شمار می‌رود. این بازیگر که پیش از این تجربه بازیگری در هیچ فیلمی ‌را نداشته است آنقدر در این فیلم خوب ظاهر شده است که برای آن هیچ حد و مرزی را نمی‌توان تعیین نمود. بازی شگفت انگیز این بازیگر در جاهایی باعث می‌شود تا بیننده از شخصیت اصلی قصه (مریم) دور شود و بیشتر با این شخصیت همذات پنداری نماید.

طناز طباطبایی ( مريم ) نیز یکی دیگر از نقاط قوت فیلم مرهم به شمار می‌رود. طباطبایی به حدی قابل قبول در این نقش ظاهر شده است که بیننده را به صورت کاملاً ناخودآگاه با خود همراه می‌سازد. به نحوی که بیننده با شادی او شاد و با غم او غمگین می‌شود و مدام دلهره این را دارد که قرار است چه بلایی بر سر این دختر بیاید.
رضا داودنژاد ( رضا ) را در هيچ فيلمي اينقدر خوب نديده بودم؛ وي شخصيت رضا را آنقدر با آرامش و متانت خلق كرده كه باهاش همراه مي شويم و گرچه بعضي مواقع آبزيره كاه جلوه مي نمايد ولي در اصل مردانگي قابل ستايشي دارد.وقتي مريم را به دست مردي ميانسال و ظاهرا بوالهوس مي سپارد، مخاطب در نگاه اول جا مي خورد و مي پندارد رضا چه نامردي ست ولي با گذشت زمان به سهولت مي توان دريافت كه نيت وي اين است كه دخترك ساخته شود و قدرت دفاع از خود را بياموزد و اجازه ندهد احدي در حريمش تجاوز كند .
رضا داوود نژاد در این فیلم بازی او با هوشمندی هرچه تمام تر شخصیت «رضا» را در عین این که بسیار «مرد» است به سبک و سیاق فیلم‌های فارسی‌های قبل از انقلاب که اتفاقاً این سال‌ها خیلی مد روز شده است «فردین» گونه پیش نبرده. این مهم یکی از نکات قوت و مثبت فیلم مرهم به شمار می‌رود. به عنوان نمونه در صحنه ای که مریم در یکی از جاده‌های فرعی شمال در حال فرار از دست مردی است که به او نظر سوء دارد ناگهان رضا که در حال رانندگی است سر می‌رسد، بیننده در این جا انتظار دارد تا رضا از ماشین پیاده شده و مانند اغلب فیلم فارسی‌ها با مشت و لگد به جان مرد هرزه بیافتد، اما رضا با متانت و آرامی ‌در حالی که حتی از ماشینش پیاده هم نمی‌شود مریم را وادار می‌کند که سوار ماشین اش شود و سپس او را به یکی از ویلاهای مادربزرگ در شمال می‌برد و به مریم سکنی می‌دهد. 
در مجموع مرهم فیلمی ‌است برای همه نسل‌ها. فیلمی ‌است که به راحتی می‌تواند با نسل جوان و مادران و پدران و حتی مادربزرگ‌ها و پدربزرگ‌های آن‌ها ارتباط برقرار نماید. مرهم به خانواده‌ها می‌آموزد که نسبت به هم درک متقابل داشته باشند و به دور از هرگونه زورگویی و خشونت سعی کنند تا حرف طرف مقابلشان را درک نمایند.
مرهم" متذكر مي شود كه زود راجع به دختران و پسران جامعه خويش قضاوت نكنيم، مبادا آنها را از زندگي كردن طرد كنيم و دلشان را بشكنيم. همين كه با دختري روبرو شديم كه حجابش نامناسب است، بهش وصله نچسبانيم و گناهش را نشوييم. اگر معتادست رهايش نكنيم و بجاي نصيحت كردن و امر ونهي كردن و سخنوري ، دستانش را بگيريم ودر يك جمله لگد خورده را لگد نزنيم.
در كلام آخر : "مرهم"  بر دردها و آسيب هاي نسل معاصر جامعه ما مرهمي ست اثر گذار و قابل باور. معضل بسياري از جوانان ريشه اي و حادّ نيست ولي اگر به خواسته هاي ولو كوچك و ناچيز آنها توجهي نشود و مرتبا اميال و خواسته هايشان كوركورانه سر كوب شود، اين معذلات ريشه اي مي گردد و ديگر حتي نسل قديم هم نمي تواند به آنها نزديك شود. با ديدن "مرهم"  خانواده ها به خود مي آيند كه امنيت خانه را بيشتر از پيش براي فرزندان خود فراهم كنند و هيچ جواني به خود اجازه نخواهد داد كه از خانه و كاشانه ي خود فرار كند و در آغوش نااهلان و بي كفايتان قرار گيرد.خانواده، با درك متقابل پدر و مادر و فرزندان از نيازهاي يكديگر معنا پيدا مي كند و قوام مي يايد و مجموعه ي چنين خانواده هايي، جامعه ايده آل و آرماني را شكل خواهد داد.
                                                                                                        سعيد باقري نژاد بسابي

دانلود فيلم مرهم :

نویسنده و کارگردان: علیرضا داودنژاد
تهیه کننده: علیرضا داودنژاد
فیلمبردار: رضا شیخی
صدابردار: محمدرضا حسینی
طراح صحنه: شیرین شازده احمدی
مجری طرح: رضا داودنژاد
سال تولید: 1389

بازیگران: احترام حبیبیان- طناز طباطبایی- رضا داود نژاد- کبری حسن زاده- سجاد سپهری- شیرین صفری- علی داودنژاد

لينك دانلود :

part1 

part2

part3

part4